Nog steeds loopt Arie de Mol met een kruk, naweeën van een gescheurde achillespees. Een half jaar geleden opgelopen tijdens een potje voetbal, een maand nadat Toneelgroep Maastricht onder zijn regie Martin McDonaghs De manke speelde. Nomen est omen.

Dat hij een half uur later dan afgesproken komt opdagen, is minder toevallig. Het overkomt hem anders nooit, te laat komen, maar het was wat uitgelopen gisteravond. Op de terugweg van de opvoering van Mephisto in Venray besprak hij met oudgediende Hans Trentelman de aanpak van de door te voeren bezuinigingen. Bij thuiskomst ging dat nog even door, als twee theaterdieren écht over hun vak beginnen, verliest de klok het altijd.

Wanneer hij tegen de middag arriveert, heeft Arie de Mol (Delft, 1961) er krap vier uur slaap opzitten. En gaat hij verder waar hij bij het krieken van de dag is opgehouden: hoe houden we Toneelgroep Maastricht overeind. Door de bezuinigingsoperatie van staatssecretaris Zijlstra gaat het gezelschap vanaf volgend jaar in budget terug van 1,9 naar 1,5 miljoen. Het schrappen van één van de vijf producties per jaar is niet genoeg. “Twee wel, maar wat houd je dan nog over? Wat stel je dan nog voor als gezelschap? Bij elke oplossing die we bedenken, duikt een nieuw probleem op.” En steeds weer die vicieuze cirkel: “Zijlstra wil dat we meer eigen inkomsten binnenhalen. Dat kan alleen als we meer spelen. Maar door deze bezuiniging worden we gedwongen minder te spelen.”

Dat Mephisto goede recensies krijgt, ziet hij als een opsteker. “Dat komt ons heel goed uit. Maar ze bieden geen zekerheid over de bezoekersaantallen. Verhalen uit het Weense woud kreeg vorig jaar ook lovende recensies, maar in de zalen merkte je er amper iets van.”

Hoeveel mensen waren er in Venray?

“Een mannetje of 150. Voor een plaats als Venray is dat een aantal waar je niet over zeurt. Het zijn er ook beduidend meer dan de vorige keer, toen zaten er zeventig. In de grote stad zou het een ander verhaal zijn.”

Bij de première in Heerlen waren er 200.

“Blijkbaar is Nederland niet kunstminnend genoeg. Inclusief de drie try outs waren het er 470.”

In hetzelfde theater zaten in dezelfde week 500 mensen bij Hedda Gabler van Toneelgroep Amsterdam.

”Dat is appels met peren vergelijken. Toneelgroep Amsterdam bestaat uit louter sterren die elke dag op tv komen. Zo kan ik het ook.” Provocerend: “Dát is de toverformule. Een Hamlet met drie steracteurs, je stopt er een cabaretier bij, succes verzekerd. Als het die kant op moet, maak je veel kapot.”

Wat dan?

“Bezieling, reflectie, nuance. Van het pad af gaan waar anderen erop blijven. Ónder de tafel kijken in plaats van erboven. Anders wordt het één soep. Een kleurloze cultuur waar iedereen hetzelfde wil: een i-Pad, een breedbeeld-tv, een auto, een huis met hypotheek. Als het die kant opgaat, veel plezier ermee, Nederland. Geestelijk en cultureel zakken we af naar het niveau van een Derdewereldland.”

Toneelgroep Maastricht is een regionaal gezelschap. Dan blijft het vreemd dat er bij een premiere zo weinig regionale toneelliefhebbers komen opdagen.

“Voor de voorstelling in Maastricht zijn al meer dan 400 kaarten verkocht, in Weert zitten we boven de 200. We bestaan pas drie jaar, er hebben grote veranderingen plaatsgehad. We zijn totaal anders dan de voorganger Het Vervolg: andere naam, ander artistiek profiel, andere voorstellingen. Dat heeft tijd nodig.”

Ook de theaters in het land zijn terughoudend. Als grote-zaalvoorstelling is Mephisto op tournee slechts 17 keer geboekt.

“Nee, het houdt niet over. Maar het is hetzelfde verhaal: bouwen, bouwen, bouwen. Een kind van vier kun je ook geen Nietzsche laten lezen. Daar is tijd voor nodig. En geduld. Dat hebben we vier jaar geleden ook aangegeven in ons beleidsplan. Dat we een gezelschap zijn dat opnieuw gaat beginnen. Timon van Athene van Shakespeare, dat we in het najaar brengen, is inmiddels al door twintig theaters geboekt.”

Kan het ook te maken hebben met je onconventionele aanpak als regisseur?

”Natuurlijk, natuurlijk. We zouden ons achter onze oren moeten gaan krabben als we ook nog slechte recensies kregen, dan hadden we een groot probleem. Maar dat is niet zo. De waardering dat we onze nek uitsteken, is er, ook bij het publiek. Bij Mephisto lopen we een enorm risico, dat is meer een protest dan een voorstelling. En veel mensen lopen nog met de film in hun hoofd rond. Dat iets niet goed is wanneer er weinig publiek op afkomt, is een irritante stelling. Kunst is altijd voor een kleine groep geweest. Of denkt iemand dat de gewone man vroeger van het werk van Van Gogh hield?”

“Ik ben erg geschrokken van het geringe draagvlak voor cultuur. Dat het publiek er zo stil onder blijft. Het is naïviteit, men heeft niet door welke effecten deze maatregelen uiteindelijk zullen hebben. De helft van de huidige theatergezelschappen gaat het niet halen. Het enige dat nog werkt is een voorstelling met bekende namen. Maar een Shakespeare-productie gaat veel moelijker dan vijf jaar geleden.”

Midzomernachtdroom van het Nationale Toneel is anders behoorlijk succesvol.

“Omdat Pierre Bokma meedoet. Zonder Bokma, vergeet het maar…”

Zijlstra wil dat instellingen gaan samenwerken. Goede initiatieven hebben een streepje voor, schreef hij aan de Kamer.

“Natuurlijk zal samenwerking wat opleveren. We gaan educatie met Het Laagland doen, en talentontwikkeling met het vernieuwde Huis van Bourgondië. En het Theater aan het Vrijthof gaat mede gebruik maken van het Derlon Theater. We werken samen met de Toneelacademie, de Limburgse podia, Cultura Nova. Waar ik moeite mee heb, zijn toverwoorden als ‘samenwerking’ en ‘allianties’, met de suggestie van ‘ga lekker samenwerken, dan komt het wel goed.’ Er wordt té veel van verwacht, per saldo is het budget lager dan voorheen. Je kunt de handen wel ineen slaan, maar als je minder vingers hebt, schiet het niet op.”

Een spin off van de landelijke bezuinigingen is dat in Maastricht de beoogde middenzaal in de Timmerfabriek niet doorgaat. Hoe erg is dat?

“Het is jammer, maar omdat het aantal producties daalt, begrijp ik wel dat daar naar is gekeken. Het is vooral een probleem van het Theater aan het Vrijthof, dat minder kan programmeren dan het zou willen omdat het LSO en Opera Zuid de zaal nodig hebben voor repetities. Als daar een oplossing voor komt, is het ontbreken van zo’n middenzaal op dit moment niet zo’n probleem. In het algemeen geldt dat toneel op locatie groeit, en in de kleine zaal gelijk blijft. Het probleem zit hem in de grote zaal. In de hele sector, dus ook de vrije producties, cabaret en musicals.”

Eind van het liedje is dat Heerlen en Venlo over een middenzaal beschikken, terwijl ‘toneelstad’ Maastricht met lege handen staat.

“Dat is inderdaad raar, dat de stad waar de gezelschappen zitten zo’n zaal ontbeert. Het is treurig en het klopt niet. Het heeft allemaal met de financiële malaise te maken.”

Bijna vier jaar geleden, bij de start van Toneelgroep Maastricht, zei je in Zuiderlucht: “Mijn handen jeuken om diep de provincie in te gaan, mooie verhalen op te dissen en daar toegankelijke voorstellingen mee te maken.” Daar is niet veel van terecht gekomen.

“Dat klopt. Ook dat heeft te maken… ja, het klinkt heel lullig… met geld. We moesten ook focussen op ons nieuwe artistieke profiel en de landelijke uitstraling. Daarbij: het gaat er ook om hoe vaak je zo’n productie kunt spelen, en waar. We doen natuurlijk wel dingen op locatie, zoals Diplodocus Deks van Tom Lanoye in een mergelgroeve. Daar krijgen we goede reacties op. Maar veel regionale producties die ik zie, vind ik te beperkt qua thematiek.”

Goede verhalen zijn er overal, ook hier…

“Dan zijn verhalen van overal ook goed voor hier. Mephisto gaat over de mensen hier, hoe ze praten, hoe ze denken. Hoe ze op elkaar reageren. Of niet reageren. We hebben bij VIA2018 een plan ingediend voor een Heimat-achtige serie. Als Maastricht de titel van Culturele Hoofdstad binnen mocht halen, kunnen we aan de slag. Een feuilleton van vijf afleveringen, die in 2018 als marathon op één dag worden gespeeld. Een staalkaart van de Limburgse ziel. Dat kunnen we eigenhandig, mits er geld beschikbaar komt.”

…maar misschien is er te weinig talent om ze op te schrijven?

“Met schrijftalent voor ensemblestukken is het in heel Nederland karig gesteld. Ja, laptopschrijvers, die zijn er genoeg: schrijvers die in dialoog gaan met zichzelf, en dan in een flow raken. Maar een goed toneelstuk schrijf je niet in een flow. Dat is een bouwwerk, dat gaat steen voor steen, en pas als het bouwwerk staat, begin je te schrijven. Zo’n stuk waar acht verhaallijnen bij elkaar komen, waar Shakespeare zo in excelleerde. Een stuk waar elke zin onderdeel is van een groot weefsel.”

Zie je, als je even afstand neemt, ook positieve effecten van de bezuinigingen?

“Nee. Geeneen. Nul komma nul. Uiteindelijk gaan ze ten koste van de artistieke kwaliteit. Kunst moet schuren en wringen. Een kunstenaar moet kijken waar de massa niet kijkt. Als alles langs de lat van de publiekscijfers wordt gelegd, verliest de kunst. Dan overleven alleen de makers die uit zijn op bevestiging. Het is de keuze tussen omvallen of richting massa bewegen.”

Dat is ook waar Mephisto over gaat…

“Ja. Volg je je hart of volg je je portemonnee. Kijk je op of onder de tafel. Dat is het grote probleem van de huidige samenleving. Ook bij een goede schilder is niet elk schilderij raak. Maar het twaalfde is raak, dat gaat naar het museum. Wat de overheid van ons verwacht, is dat we alleen maar twaalfde schilderijen maken. Vergelijk het met voetbal, ik ben een liefhebber. Driekwart van de wedstrijden is slecht en saai, niet om aan te zien. Ook Arjen Robben blinkt maar een op de zes wedstrijden uit, en Van Persie speelt vaker niet goed dan wel. Toch verwacht dáár niemand dat er uitsluitend topprestaties worden geleverd.”

“Waar het om gaat is: gun je jezelf als land een surplus, of niet? Kennelijk niet. In een land als Soedan zou ik het snappen, dat de overheid zegt: ‘Leuk en aardig, die kunst, maar nu even niet’. Maar hier, in een van de rijkste landen ter wereld? Het ergste is nog dat ik merk dat ze erin geslaagd zijn mijn zekerheid af te pakken. Ik begin te twijfelen of ik het nog wel leuk vind. Dat was twee jaar geleden ondenkbaar.”

Dit is het zesde artikel in de reeks Shocktherapie, over de gevolgen van de bezuinigingen in de cultuursector.

Toneelgroep Maastricht speelt Mephisto op 4/2 in Weert, 7/2 in Maastricht en 23/2 in Eindhoven. www.toneelgoepmaastricht.nl
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/Arie-de-Mol-plus.jpg

Deel dit: Deel dit!

Op het eerste gezicht lijkt er op deze willekeurige woensdagmiddag weinig aan de hand in bibliotheek Malpertuis. Aan de leestafel zit een jongen van Marokkaanse afkomst achter een Arabische krant, een wat oudere man bladert door een stapeltje tijdschriften. In de kinderhoek lezen moeders voor aan hun kinderen, terwijl een groepje pubers achter de computer zit te internetten. “We zijn een belangrijk ontmoetingscentrum in een buurt met verder weinig voorzieningen,” vertelt John Paes, medewerker van deze bieb in een Maastrichtse buitenwijk.

Paes dicht zijn bibliotheek een belangrijke sociale functie toe in Malpertuis, waar relatief veel allochtonen en laaggeletterden wonen. Hij zou dan ook zeer teleurgesteld zijn als de vestiging dicht gaat. “Tientallen mensen hebben me gezegd dat ze hun abonnement opzeggen als het zover komt”, aldus Paes (61).

De gemoedelijke sfeer in Malpertuis is namelijk schijn. De bieb wordt bedreigd met sluiting; net als nagenoeg alle andere culturele instellingen in Maastricht ontkomt ook de bibliotheek niet aan subsidievermindering. Centre Céramique en het Natuurhistorisch Museum, die onder hetzelfde gemeentelijke budget vallen, moeten dit jaar 246.000 euro bezuinigen. In totaal snijdt Maastricht in 2012 voor 5,8 miljoen euro in de begroting, in 2018 moet dat 22 miljoen zijn.

Precies 350 jaar geleden ging in Maastricht de eerste bibliotheek open. Centre Céramique, de hoofdvestiging van de stadsbibliotheek die dependances heeft in Malpertuis en Heer, heeft het jubileumprogramma klaarliggen. Ooit waren er zes dependances; de afgelopen jaren gingen de vestigingen in Amby, Koningsplein, Malberg en Daalhof noodgedwongen dicht. Het aantal bezoeken blijft gestaag dalen, in 2010 met zo’n 10.000 naar 490.00. Vandaar het voornemen om de activiteiten te centraliseren in Centre Céramique. Carin Klompen (49), hoofd van de Maastrichtse bibliotheken, heeft de twijfelachtige eer om de sluiting van in elk geval een van de twee vestigingen door te voeren. “We moeten realistisch zijn: iedereen moet bezuinigen, ook wij.” Maar in Malpertuis is sluiting van de bieb problematisch, valt ze John Paes bij, daar ontstaat een leegte die niet meer op te vullen valt. “Er zijn relatief veel laagopgeleide mensen, precies de doelgroep die wij van dienst willen zijn.”

Waar de vestiging in Heer waarschijnlijk dicht gaat, is er nog hoop voor Malpertuis. Wethouder Jacques Costongs (PvdA) stemde vorig jaar in met een onderzoek naar behoud van de bieb nadat de gemeenteraad het besluit al enkele keren had uitgesteld. Zoals het er nu naar uitziet, wordt eind november gestemd over de toekomst van Malpertuis. Het opdoeken van beide nevenvestigingen zou de gemeente een jaarlijkse besparing opleveren van 100.000 euro.

Waar de inwoners van Malpertuis en omringende wijken nog hoop koesteren, is die op het platteland al op veel plaatsen vervlogen. Vorige maand gingen de bibliotheken van Swalmen, Montfort, Melick en Vlodrop dicht. In de gemeenten Roermond en Roerdalen, waar die plaatsen deel van uitmaken, resteren nog vier bibliotheken. Voor twee ervan, in Herkenbosch en Posterholt, dreigt sluiting. De bibliotheken van Roermond en Roerdalen vallen onder Bibliorura, waar Jos Saes (58) directeur is. Hij erkent dat het ledenbestand blijft teruglopen en dat er moet worden ingegrepen. “Het is te duur om in elk dorp nog een bibliotheek te hebben. In het filiaal Donderberg hadden we vroeger drieduizend jeugdleden. Die zijn we na de sluiting van dat filiaal kwijtgeraakt, ze zijn niet lid geworden bij een andere vestiging”, vertelt Saes. Het budget van Bibliorura gaat met zo’n zes procent terug naar ongeveer 2,2 miljoen.

Over de sociale functies van de bieb denkt Saes een stuk genuanceerder dan zijn Maastrichtse collega’s. “Het is natuurlijk mooi als mensen elkaar kunnen ontmoeten in een bibliotheek, maar daarvoor kunnen ze ook terecht in de kroeg of bij de fanfare. Een bibliotheek is niet bedacht om aan die behoefte te voldoen.”

Hoe het ook zij, de situatie in de Limburgse bibliotheekwereld is van dien aard dat een op de drie bibliotheken dicht is of dicht gaat. Die kaalslag leidt tot veel ophef onder bevolking en politici. Waarbij de vraag komt bovendrijven of de crisis nu het gevolg is van de bezuinigingen of van een mogelijk achterhaalde werkwijze bij vooral de kleinere bibliotheken?

Voor John Paes in Malpertuis is het duidelijk: het is de bezuinigingsdrift van het kabinet Rutte. “Ze hakken met de botte bijl, kijken niet naar welke bevolkingsgroep ze raken.” Volgens Saes staat de overlevingsstrijd van de bibliotheken los van het kabinetsbeleid. “Het is een generatieconflict, media worden anders gebruikt dan vroeger. Veel bibliothecarissen snappen de jongeren niet meer. Daardoor dreigen de bibliotheken zelf hopeloos achterop te raken.”

Blijft de vraag: hoe overleeft de bibliotheek? Wat moet er veranderen om over twintig jaar nog steeds bestaansrecht te hebben? De mantra van de bestuurders luidt: ‘meegaan met de tijd’. Maar wat betekent dat? Carin Klompen richt zich in Centre Céramique op drie pijlers: mediawijsheid, laaggeletterden helpen en leesbevordering onder alle lagen van de bevolking.

Vooral op het gebied van multimedia valt volgens Klompen een grote slag te maken. “Ik zie een belangrijke rol voor ons om de jeugd te leren omgaan met sociale media als Facebook en Twitter.” Klompen wil dat bibliotheekmedewerkers zich hierin specialiseren zodat ze hierin kinderen kunnen begeleiden. Ook is een begin gemaakt met het aanbieden van de bestaande collectie voor e-readers, al zijn veel uitgeverijen hier nog huiverig voor vanwege het gevaar van illegaal kopiëren. Toch verwacht Klompen dat hier binnenkort massaal op wordt gestapt, niet in de minste plaats omdat dit wordt gestimuleerd door de Rijksoverheid. Het voordeel van e-boeken is dat ze 24 uur per dag worden aangeboden, aldus Klompen.

Kosten besparen kan door te opereren vanuit kleine servicepunten, terwijl de ruimtevretende collectie in een hal (met lage huur) wordt opgeslagen. “Een boek reserveren kan dan online, zodat bij het servicepunt het boek kan worden opgehaald.”  Ook wil Klompen aansluiten bij bestaande gebouwen, zoals scholen, waar de jeugd dan bijvoorbeeld ‘mediawijsheid’ kan worden bijgebracht.

In Roermond zit Jos Saes op een vergelijkbaar spoor. Hij pleit voor één grote, kwalitatief hoogstaande bibliotheek (met twee vestigingen, in Roerdalen en in Roermond), waar de volledige collectie wordt ondergebracht. Saes hamert op kwaliteit boven kwantiteit. Minder vestigingen dus, maar wat resteert, moet van hoge kwaliteit zijn qua collectie, service en multimedia. “En het personeel moet verjongen om de jeugd, die gewend is aan i-Pad’s en internet, van dienst te kunnen zijn.”

John Paes daarentegen vreest voor te ver doorgevoerde centralisatie: voor veel van zijn bezoekers is het een brug te ver om vanuit Malpertuis-West helemaal de Maas over te steken naar Centre Céramique. Ook over de nagestreefde modernisering heeft hij twijfels. Paes: “Hier komen weinig mensen met een e-reader of een i-Pad. Zij kunnen dat vaak helemaal niet betalen. Klompen en Saes willen te snel te veel. Ik snap dat ze die trein niet willen missen, maar bibliotheken hoeven niet onmiddellijk in te springen op de nieuwste ontwikkelingen.”

Soms moet je op specifieke lokale situaties inspelen, zegt Carin Klompen. Als voorzitter van de Vereniging van Limburgse Bibliotheken is ze erg positief over een idee van de bibliotheek in Baarlo, waar sinds kort een Poolse afdeling is. In de tuinbouw in Noord-Limburg wonen en werken nogal wat Polen, een nieuwe maatschappelijke realiteit waar de Baarlose bieb op heeft ingespeeld. Een slimme manier om te moderniseren en te overleven? Nee, vindt Saes. “Het lijkt me toch vooral van belang dat Polen, als ze langer in Nederland blijven, de Nederlandse taal gaan beheersen.”

Over één ding zijn Paes, Klompen en Saes het eens: de bibliotheek moet toegankelijk blijven voor alle lagen van de bevolking, vooral voor laaggeletterden. “Limburg is koploper in Nederland qua aantal laaggeletterden. Veertien procent van de volwassenen heeft lees- en schrijfproblemen. Het is een absoluut speerpunt om dit probleem aan te pakken”, zegt Klompen.

Volgens Saes is cultuur te lang een zaak van de elite geweest, maar zijn de tijden veranderd. “Henk en Ingrid gaan tegenwoordig ook naar het theater. Zij bepalen nu mede wat cultuur is. Het is de taak van de bibliotheek om daar op in te springen.”
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/BIEB-press.jpg

Deel dit: Deel dit!

Tot vorig jaar, toen hij de BP Portrait Award won, had Wim Heldens vooral succes in Engeland en de VS. Nu begint hij ook in eigen land faam te maken. “Als je figuratief werkt geef je de illusie: dit is écht zo. Maar dat is natuurlijk flauwekul.”

De schilder doet de deur van de voormalige winkel open in een sweater en joggingbroek vol verfvlekken: na een verblijf van enkele maanden bij zijn vriend in Ohio probeert Wim Heldens de weg terug te vinden naar zijn werk. Het matte licht van de nevelige maandagmiddag valt door het hoge raam van de benedenverdieping aan de stille Amsterdamse zijstraat. Op de ezel een groot doek, een familietafereel van de eenentwintigste eeuw, opgezet in grisaille. Het valt nog niet mee weer aan het werk te komen, zegt Heldens, daarom experimenteert hij nu wat met een nieuwe recept voor het ‘sealen’ van de ondergrond. Een ambachtelijk wegbereiding.

Aan de muur krantenknipsels, in een bakje honderden ansichtkaarten van het winnende werk van de BP Portrait Award: Distracted, een indringend portret van Heldens’ aangenomen zoon Jeroen. “Na de prijs leefde ik een tijdlang op een wolk: drukte, afspraken, interviews, belangstelling.” En opeens wist iedereen Wim Heldens (Sittard, 1954) te vinden, journalisten, galeries, verzamelaars, zelfs De Wereld Draait Door. Dat is wel eens anders geweest. “Natuurlijk was er dat ‘lekke puh’ moment. Hoe vaak ik heb moeten aanhoren dat wat ik maakte geen kunst maar ambacht was. Alsof wat goed gemaakt is geen artistieke betekenis kan dragen. Figuratief was – in Nederland zeker – een tijdlang een vies woord, het diskwalificeerde je bij voorbaat. Ik heb van alles uitgeprobeerd, maar dít is mijn taal.”

“Minder aardig aan die prijs was dat mensen gingen vragen naar mijn twee aangenomen zoons, heel onaangenaam. Ik heb afgeleerd veel over mijn privéleven te praten. Bovendien: ik kan wel vertellen, bijvoorbeeld wat voor afgrijselijk gezin wij vroeger thuis waren, maar zitten mijn broers en zussen daarop te wachten?”

Wim Heldens groeide op in Sittard in een gezin met zes kinderen, een lastig gezin. “Ik tekende en schilderde altijd al, maar toen ik olieverf kreeg van mijn ouders was het hek van de dam.” Hij werd door verschillende academies in Nederland afgewezen, maar toen hij aan de academie van Frankfurt meteen werd aangenomen, besloot hij van die opleiding af te zien. “Ik ben heel veel afgewezen, maar dit was vooral ongeduld: ik wilde niet nog eens vier jaar lang potten en pannen tekenen.”

Hij vertrok uit Sittard maar keerde terug om de PPR-burgemeester Jacques Tonnaer (1975-1997) te portretteren. Het heeft een speciale waarde voor hem. “Niet alleen omdat het een goed doek is. Misschien is het een oergevoel: in je eigen nest erkend willen worden. Juist omdat het Limburg is, met zijn collectieve minderwaardigheidscomplex.”

Het woongedeelte van zijn Amsterdamse atelierwoning heeft wel wat van een clair-obscurschilderij, indirect daglicht, spotjes werpen suggestieve lichtbanen over de warme tinten van zijn olieverven. Een kunstmagazijn van de 21^e eeuw: een doek met een travestiet en twee zoenende mannen; twee jaren zeventig jongens, de auto op de oprit; een new-wavevamp. Het zijn realistische taferelen berstensvol vol iconografie, maar de thematiek is modern: religie, ras, homofilie, ‘kunstmatige gezinnen’ zijn terugkerende motieven. De schilderijen spreken een hedendaagse variant van een traditionele beeldtaal, verwijzen naar Vermeer, Caravaggio, Ter Borch. Als in een 17^e-eeuws schilderij kun je de symbolen en verwijzingen lezen – maar Heldens maakt het niet altijd makkelijk. “Mensen verlangen de intellectuele basis te horen, willen weten waarover het gaat, maar ze moeten zélf lezen: en er staat niet altijd wat er staat, er zitten knipogen, ironie in. Dat verhaal ís er wel, maar is niet het resultaat van een puur bewust denkproces, schilderen begint waar de woorden ophouden. Hopper zei ooit, toen hij werd doorgezaagd over betekenis: “If I could say it in words, there would be no reason to paint.”

Is het erg als mensen je werk conservatief noemen omdat zíj dat zijn, zíj het niet als een scheldwoord beschouwen? “Dat gebeurt ook aan de lopende band. En mensen denken dat ze het snappen omdat ze herkennen wat er uitgebeeld is, omdat het ‘klassiek’ is. Maar dat is gemakzucht. Voor mij heeft mijn werk vooral te maken met een andere manier van kijken naar de wereld, niet dat voortdurende denken in termen van tegenstellingen: wit, zwart, homo, hetero, moslim en noem maar op… Ik heb heel erg een mensbeeld van nu, kijk naar die ‘geconstrueerde gezinnen. Ik bén niet klassiek, de klassieken resoneren in mijn werk, ik vertel een volkomen eigentijds verhaal. Maar ik vind het wel geestig dat mensen iets in huis halen en niet doorhebben wat er echt gebeurt.”

Heeft de verschuiving in waardering voor zijn werk ook te maken met de tijdgeest die almaar behoudender wordt? Verandert het kijken? “Ik ben na de prijs vaak geïnterviewd door jongere mensen. Ik merkte dat het starre denken over figuratieve kunst aan het verdwijnen is. Zij zien veel moderne kunst waar ze het mee gehad hebben, én ze nemen wat ze zien veel meer voor wat het ís, als gegeven, zonder oordelen vooraf. Figuratief, abstract, conceptueel, het kan allemaal. Kunst is decennialang steeds conceptueler geworden, bestond steeds vaker bij de gratie van de uitleg. En het publiek werd bang om iets zomaar mooi te vinden, maar: als een kunstenaar een bolletje op een wit vel schildert, hééft hij ook een hoop uit te leggen: waaróm is dat interessanter dan wanneer een willekeurig iemand dat doet? Ik denk daar niet zwart-wit over – werk van Rebecca Horn of Rothko vind ik fenomenaal – maar toen ik jong was, drukte die overheersende mening weg wat ik deed. Het is zo’n instituut geworden, zo geconstrueerd, zonder spontaniteit. Maar het verandert. Ik zie bij het publiek een honger naar kunst die niet alleen over de kunstenaar gaat, kunst waar ze zelf iets mee kunnen. In eerste instantie zoeken mensen toch de herkenning, de kunstprofi’s ook. Ik speel daarmee. Als je figuratief werkt geef je de illusie: dit is écht zo, maar dat is natuurlijk flauwekul. Al denken mensen dat de portretschilder de ziel van zijn model fileert, hij schildert toch vooral ook een portret van zichzelf.”

<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/heldens-wonders-of-the-world.jpg

Deel dit: Deel dit!

Misschien is het niet meer dan logisch dat Sergej Kreso inmiddels al meer dan tien jaar op een vaste plek, in het Midden-Limburgse Echt, woont. Want voor iemand die, laten we zeggen, jaren onderweg is geweest, is een vaste plek misschien nog belangrijker dan voor iemand die altijd dicht bij zijn geboortegrond is gebleven.

Min of meer per toeval kwam Sergej Kreso (1963) met vrouw en dochter in Limburg terecht. Hij groeide op in Sarajevo en voltooide eind jaren tachtig een universitaire studie journalistiek, overigens zonder enige ambitie om dat vak te gaan uitoefenen. Ook dat lijkt logisch want journalistiek was halverwege de jaren tachtig in Sarajevo de enige manier om je in schrijven te bekwamen. En schrijven was wat hij altijd al wilde.

Toen brak in 1992 de Joegoslavische burgeroorlog uit. Zo’n anderhalf jaar lang probeerde Kreso te overleven als journalist in oorlogsgebied. Toen zijn onafhankelijkheid onhoudbaar werd – men wilde dat hij de wapens oppakte – ontsnapte hij naar Nederland. Waarom Nederland? Hij weet het nog steeds niet. Zijn verblijf in een asielzoekerscentrum eindigde op de dag – flink wat maanden later – dat de begeerde brief arriveerde: “Proficiat, u mag in Nederland blijven. We hebben een huis voor u in Echt.”

Na drie documentaires over de Balkan presenteerde Kreso afgelopen november tijdens documentairefestival IDFA zijn Kaffeefahrt ins Krematorium, over de grootste begrafenisondernemer in het Duitse Ruhrgebied en diens commerciële aanpak van de begrafenisbusiness. Kreso zegt blij te zijn dat hij eindelijk een film heeft gemaakt over een ander onderwerp dan de Balkan. Maar eigenlijk gingen zijn eerdere films ook niet speciaal over de Balkan, het waren portretten van tragische levens en de bizarre willekeur waarmee die verliepen.

Daartoe hoort ook zijn eigen leven, zo blijkt uit Jack, de Balkan en ik uit 2008. Voor die film reisde Kreso twintig dagen lang met Jack Roskam door Bosnië. Het duo vormt een bizar contrast. Roskam, een zwarte muzikant uit Brussel die in 1984 naar Joegoslavië was vertrokken, daar trouwde met een Kroatische en in de oorlog aan die kant meevocht. Kreso, de Bosniër die weigerde te vechten, onder meer omdat zijn familie zowel uit Serven als Kroaten als moslims bestaat en daardoor onmogelijk partij kon kiezen in het conflict. En dan Roskam, nota bene een pacifist, die het niet kon aanzien hoe zijn vrienden zijn huis verdedigen en hijzelf geen risico liep. Hij voelde zich moreel verplicht mee te werken.

Roskam was zijn ‘camera obscura’, vertelt Kreso, zijn lens die de realiteit omgekeerd op de muur projecteerde. Een intens proces noemt hij de reis nu, ook al was het helemaal de bedoeling niet dat de film ook over hem zou gaan. Jack had de documentaire eerst moeten heten. Het bizarre is dat het ook allemaal precies andersom had kunnen lopen, constateren de twee terwijl ze met de camera achterin langs Kreso’s geboortehuis rijden. Het is de speling van het lot. Met die vaststelling bezweren ze ook een beetje hun eigen twijfel. Het fascineert Kreso.

Natuurlijk verdwijnt zoiets heftigs als een oorlog nooit helemaal uit je gedachten, vertelt Kreso. “Maar de tijd verstrijkt en je belandt in een andere fase. Dat wil zeggen, in een zoektocht naar je eigen identiteit. Zowel in een etnisch conflict als wanneer je vluchteling bent, word je gedwongen daarmee bezig te zijn. Als ik de jaren tussen mijn komst hier en 2005 moet samenvatten: opnieuw omschrijven wie Sergej Kreso is. Nog steeds vind ik identiteit een boeiende kwestie. En ik ben niet de enige, getuige de discussies die we in Nederland voeren over wie we zijn. Het ligt gevoelig en daar wil ik als filmmaker genuanceerd mee omgaan.”

In zijn films valt op met hoeveel respect Kreso mensen voor de camera haalt. Integer, oordeelden IDFA-bezoekers na afloop van de vertoning Kaffeefahrt ins Krematorium. De film weerspiegelt opnieuw Kreso’s persoonlijke fascinatie met geboortegrond en identiteit. “Het is te gemakkelijk om een spottende film te maken over Duitsers die busreizen naar Nederlandse crematoria maken omdat je alleen in Nederland de as na afloop in een urn mee naar huis mag nemen. Spot is altijd de blik van de buitenstaander. Die Karl Schumacher, de grootste begrafenisondernemer in het Ruhrgebied met meer dan dertig filialen, woont in een heel klein huisje. Zijn levensverhaal is tragisch, na de zelfmoord van zijn vader bleef hij zitten met vragen daaromtrent. Hij kreeg als erfenis het bedrijf op z’n schouders. Je kunt een karikatuur maken van zo iemand maar het karikaturale verdwijnt zodra je inzoomt en mensen beter leert kennen.”

Op dit moment werkt Kreso aan de documentaire Vraem luuj die plat kalle. Opnieuw een film over identiteit en integratie, deze keer van migranten die naar Limburg kwamen en voor wie de taal belangrijk was om zich thuis te voelen. Ook al hechten ze tegelijk sterk aan gewoontes uit hun land van herkomst, zelfs als ze hun moedertaal amper nog spreken. Opnieuw een film dus die ook over Kreso gaat. En over Limburg.

“Waarom ik nog in Echt woon? Wie zal het zeggen. Misschien inderdaad omdat het hier in de regio heuvelachtig is en het landschap me een beetje aan Bosnië doet denken. Het was toeval dat ik hier terechtkwam maar vervolgens ga je betekenis geven aan wat je overkomt, je leven verklaren. Of misschien ben ik me gewoon thuis gaan voelen, al blijft er altijd dat andere land in mijn gedachten. In mijn voortuin heb ik van grond een verhoogde plek gemaakt met planten er op. Geen mens zal er de Bosnische heuvels in zien, maar een heuvel is het wel.”
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/sergej-kreso2.jpg

Deel dit: Deel dit!

Het architectenechtpaar Alison en Peter Smithson maakte aanvankelijk naam met massieve, onpersoonlijke complexen van beton en glas. Hun ontwerpen van woningen tonen een ander, interessanter beeld van hun oeuvre. Een handvol paviljoens rondom een heksenhuis in een Duits bos laat zien waar het echtpaar écht voor stond.

De voormalige goederenlift in de Wiebengahal in Maastricht blijft een sensatie. Onderweg naar ocharm de derde verdieping denk je: ‘Déze keer gaat ‘ie het niet halen.’ Doet ‘ie toch – om je boven naar adem happend achter te laten. Daar, onder het imposante schaaldak van de jarige, uit 1912 stammende Wiebegahal, krijg je meteen de volle laag.

Het ontvangstcomité van The Art of Inhabitation (de kunst van het bewonen), over het werk van het Britse architectenechtpaar Alison en Peter Smithson, wordt gevormd door een formatie grote foto’s op panelen. Daarop een uit gele baksteen opgetrokken eensgezinswoning, een houten huis in een bos, een schuurtje met attributen. En niet te vergeten een futuristisch interieur van wat we vroeger een Chriet Titulaerhuis noemden, naar de presentator uit de zwartwit-tv die een cultstatus verwierf door zijn lumineuze samensmelting van een jihad-baard en een boterzachte g.

De fotopanelen zorgen aanvankelijk voor verwarring: wie, wat, waar, wanneer, waarom?

Vijf passen verder volgt een opstelling van historische ontwerpersstoelen in slagorde van, wie kent ze niet, Rietveld, Le Corbusier, Mies van der Rohe, Prouvé, Charles en Ray Eames. Het rijtje wordt afgesloten met een hoekige fauteuil in de kleuren van De Stijl: rood, blauw, geel en zwart: de Smithson Chair. Iets minder fameus? Dat geldt ook voor de bedenkers ervan. Alison en Peter Smithson waren geen veelverdieners uit de Champions League van de architectuur, hoewel ze ook buiten dat wereldje – in elk geval in Engeland – spraakmakend waren. Toen Peter Smithson in 2003 stierf, publiceerde The Times een pagina met lezersbrieven. Ze varieerden van huldeblijken voor hun visionaire oeuvre tot een vernietigende kritiek op de prijswinnende Hunstanton School in Norfolk uit 1953 die volgens een briefschrijver, “beter geschikt was als gevangenis dan als school.” Toch had de man er 37 jaar van zijn leven gewerkt; een vrijwillige gevangenschap die kennelijk niet erg genoeg was om op zoek te gaan naar een andere baan.

De trefwoorden die in elke biografie van het architectenechtpaar Alison Gill (1928-1993) en Peter Smithson (1923-2003) opduiken zijn invloedrijk en controversieel. Net als compromisloos, en onverbeterlijk. In de architectuur betekent dat meestal: veel ontworpen en gepubliceerd, weinig gebouwd. Is het op hun ideeën over wonen gerichte The Art of Inhabitation dan een parelsnoer van al dan niet briljante mislukkingen?

De fotopanelen bij de entree vormen een samenvatting van hun gedachtegoed. Als gezegd blijkt in deze expositie in NAiM/Bureau Europa dat die ideeën – zacht gezegd – niet altijd aansloegen. Deze expositie vertelt dan ook vooral het verhaal van niet uitgevoerde projecten. Dat is niet evident bij architectuurexposities, vaak onvervalste hagiografieën waar veel wierook hangt: zie hoe geniaal deze architect is en hoe dankbaar we moeten zijn dat we onder zijn zon mogen staan. The Art of Inhabitation daarentegen toont de ontwikkeling van een niet al teglorieuze loopbaan in een tijd waarin succesvolle architecten zich een popsterrenstatus konden aanmeten. Een tijd ook waarin wonen zich ontwikkelde tot Big Business die, van interieurbladen tot woonboulevard, de loper uitlegde voor de wonende mens.

Die achtergrond wordt hier getoond in die rij beroemde stoelontwerpen, gekoppeld aan foto’s van ideale woonomgevingen. Zo zie je dat het in de ideale woonkamers van de families Rietveld (“zitten is een werkwoord”), Le Corbusier en Mies van der Rohe geen gezellige boel moet zijn geweest; hier kwam twee keer per dag een poetsvrouw met smetvrees opdraven. Het blijven natuurlijk maar plaatjes, maar in de toch even modernistische woningen van Jean Prouvé en Ray en Charles Eames ging het er anders aan toe. Hier werd geleefd! Tapijten op de vloer, plaids over de meubels, een in hippe kleurtjes geschilderde open haard, exotische beeldjes in de kast, een opgezette vogel, een stapeltje handdoeken. En planten, vooral in huize Eames, veel planten.

De Smithsons correspondeerden met Ray en Charles Eames, die ze zeer bewonderden. De befaamde Eames Chair omschreven ze in die correspondentie als “hoop, afkomstig van een andere planeet.” De beroemde Eames-fauteuil, zo schreven ze ergens, is van de bewoners, de meubels van Mies van der Rohe zijn van het gebouw. Ze waren ook fan van Le Corbusier, maar van zijn credo van de ‘woning als machine’ en de stedenbouwkundige scheiding van wonen, werken en vrije tijd moesten ze niets hebben. Voor de Smithsons was een huis het tegenovergestelde van een machine, een bijzondere en vooral persoonlijke plek waar locatie, traditie en bewoners, met hun particuliere eigenaardigheden, samen een nieuwe identiteit vormen. Daar had je als architect niet alleen rekening mee te houden, het moest het vertrekpunt zijn van elk ontwerp.

Het provocatieve ‘fuck-the-context’ van Rem Koolhaas, de Smithsons zouden ervan hebben gegruwd. Ze beschouwden elke plek als een subtiel weefsel van merktekens en herinneringen. Alles behalve ‘oude meuk’ dus, terzijde te schuiven voor alweer een vierkante vinding van beton, staal en glas. Het idee van genius loci heette bij hun ‘as found’, zoals aangetroffen. In tegenstelling tot veel collega-architecten hadden geen schrik van het alledaagse en het toeval, integendeel, ze omarmden het juist.

Hun afscheid van de ideologie liep gelijk op met hun zoektocht naar het particuliere. Dat die ontwikkeling niet van een leien dakje ging, maakt The Art of Inhabitation tot een weldaad voor wie graag op het verkeerde been wordt gezet. Het is best mogelijk dat ze hun opvattingen en ideeën in de loop der jaren hebben bijgesteld nadat ze zagen dat massieve en onpersoonlijke complexen van beton en glas, zoals Hunstanton School en Robin Hood Gardens, het tegendeel opleverden van wat ze beoogden. Steeds minder fungeerden hun ontwerpen als totempalen van de Nieuwe Tijd. Ze wilden dat bewoners zich konden bevrijden van oude en nieuwe conventies, dat ze oog kregen voor de kunst van het wonen en dat ze zich realiseerden dat dat vooral een persoonlijk gevoel was.

Toen de grote opdrachten steeds meer uitbleven, werden hun projecten kleiner en hun ontwerpen subtieler. Wat bleef was de eigenwijsheid, die ook bij de kleinschalige residentiële projecten vooral bureaucratische tegenstand opleverde. Zelfs de plannen voor hun eigen woning bleven onuitgevoerd, met uitzondering van een vakantiewoning, gebouwd tegen een oude muur. Wat mij betreft een prachtige pastiche van het Barcelona Paviljoen van Mies van der Rohe. Of, zo je wil, een vriendelijker variant die wél geschikt was voor bewoning.

Van guerrillero’s die het modernisme een menselijk gezicht wilden geven, werden de Smithsons tot outcasts wier plannen al te vaak van tafel werden geveegd. Bij wat er wél werd gebouwd, vertrouw je af en toe je ogen niet. Zoals het Sugden House uit 1956, gemaakt van gebruikte gele bakstenen, met een zadeldak en uniforme ramen. Van binnen een zwart-witte tegelvloer, schoon metselwerk, plafonds met gebeitste balken en verschillende hoogtes van kamers en deuropeningen. Allemaal bedoeld “om de vorm en functie van de kamers zoveel mogelijk te laten samenvallen.” Ammehoela, zeggen onze door designbladen geconditioneerde ogen dan, wat een sluip-door-kruip-door truttigheid! En waar zijn Hans en Grietje?

Vanaf de jaren vijftig bedachten de Smithsons ingenieuze privéhuizen (onder andere voor regisseur Joseph Losey) op meestal bijzondere plekken, waar ze hun opvattingen over ‘as found’ in de praktijk konden brengen. Maar ook van deze plannen bleven de meeste onuitgevoerd. Tegen het eind van zijn leven ontwikkelde Peter Smithson (Alison was inmiddels overleden) een bijzondere relatie met de Duitse meubelfabrikant Axel Bruchhäuser. Die had in de jaren tachtig een ‘Hexenhaus’ gekocht in de bossen bij Bad Karlshafen. Wat begon met het ontwerpen van een nieuwe toegangsdeur en een uitbreiding met een getraliede veranda, eindigde in een reeks met houten loopbruggen verbonden bospaviljoens, een theehuis en een observatieplatform. Met elke volgende ingreep van Smithson drong er weer een nieuw tentakel door in het groen en werd zijn architecturale omarming van de omgeving inniger. Als ontwerper moeten die laatste jaren zijn fijnste zijn geweest.

Alison & Peter Smithson, The Art of Inhabitation. Van 17 december t/m 25 maart in NAiM/Bureau Europa. www.bureau-europa.nl
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/smitsons-stoel1.jpg

Deel dit: Deel dit!

Randy Newman komt spelen. Met alles wat hij nodig heeft: een piano en een berg verhalen. Om naar te luisteren. Boven alles voelt hij zich een observator van menselijk leven en gedrag. “Ik dacht: je hoeft alleen maar te luisteren. Het is geen James Joyce!”

Meer dan 35 albums heeft Randy Newman (1943) gemaakt, maar zijn carrière laat zich vrij handzaam samenvatten in twee daarvan: Randy Newman Songbook uit 2003 en het vorig jaar verschenen vervolg daarop. Ze bieden enkele tientallen van Newmans beste nummers, allemaal in een versie die vooral de vraag opwerpt waarom hij ooit heeft bedacht dat zijn songs meer nodig hebben dan slechts wat we hier horen, namelijk zijn stem en zijn piano.

Het fijne aan Randy Newman is dat hij niet erg goed kan zingen. Sterker nog, het is alsof hij het niet eens probeert, en dat is waarschijnlijk maar goed ook. Hij zingt niet, hij vertelt. Zingen zou slechts afleiden van datgene waar het bij Newman om gaat: teksten en melodielijnen. Zoals zijn teksten schuren, zo vloeien zijn melodieën. Het is alsof hij ze letterlijk uit zijn mouw schudt. Voor hij op jonge leeftijd een platencontract kreeg, schreef hij al muziek in opdracht. In zekere zin is hij dat blijven doen, want Newman is een van de meest productieve makers van filmmuziek ter wereld. En een van de meest gelauwerde: hij werd twintig keer genomineerd voor een Oscar voor zijn filmmuziek. Hij won er een, voor zijn nummer I Didn’t Have You bij de film Monsters, Inc. Een van de vele animatiefilms waarvoor Newman de laatste jaren de muziek schreef. Shrek, Toy Story: al die films vol door het leven struikelende goede lobbesen laten zich goed begeleiden door de stem van Newman, waarin de tragiek nooit ver weg is.

In die nummers is hij Woody Allen met een piano, of vaker nog: een orkest. Maar in veel andere, bij zijn fans geliefde nummers, is hij de ironische glimlach voorbij, daar is hij scherper, op het venijnige af. Daar wordt hij gevaarlijk, en dus onbegrepen. Het meest bekende voorbeeld is zijn nummer Short People (ook geschreven voor een film, overigens) waar hij de vloer aanveegt met kleine mensen op een manier die zo evident ironisch is, dat het een wonder lijkt dat iemand er aanstoot aan kon nemen. En toch gebeurde dat, en vrij massaal ook, er stonden zelfs (kleine) demonstranten bij zijn optredens. Een paar jaar geleden kreeg hij in een interview de vraag of hij dergelijk onbegrip niet had kunnen voorzien. Hij bleef bij zijn antwoord van decennia geleden: nee. “Ik dacht: je hoeft alleen maar te luisteren. Ik bedoel, het is geen James Joyce. Het heeft een tijd geduurd voor ik me realiseerde dat mensen muziek zo niet tot zich nemen. Werkelijk luisterend. Ze doen ondertussen allerlei andere dingen.” Het bracht hem ooit tot de conclusie dat “chips eten op een feestje en naar mijn muziek luisteren” zich niet laten combineren. Een paar keer in zijn leven heeft hij een eigen nummer voorbij horen komen in een restaurant. “Maar dat waren ongebruikelijke restaurants.”

Albums met nieuw materiaal heeft hij de laatste jaren nog maar weinig gemaakt, een verwijt dat hij in interviews half schuldbewust weglacht. Maar als hij dan nieuwe nummers schrijft, blijkt hij verre van milder gestemd. Zijn recente nummer A Few Words in Defence of Our Country (uit 2008, en dus nog de erfenis van Bush ademend) doet onmiddellijk denken aan zijn klassieker Political Science, met de onvergetelijke zinnen “They all hate us anyhow/ So let’s drop the big one now”.

Opvallend op zijn nieuwe Songbook is de aanwezigheid van het nummer Birmingham. Hij schreef het na de (opnieuw) felle reacties op zijn nummer Rednecks. Die redneck uit zijn eigen nummer (“We’re Rednecks / we don’t know our ass from a hole in the ground / we’re Rednecks / and we’re keeping the niggers down”), die behoefde bij nader inzien wat meer context, oordeelde Newman. Dus gaf hij hem een woonplaats, Birmingham, een plaats die destijds geen beste reputatie had. Maar Newmans hoofdrolspeler houdt van zijn stad. Het is wat hij wil zijn, zei hij onlangs in een interview: de observator van menselijk leven en gedrag. “Ik hoop dat ik er goed in ben.”

Dat is hij en hij zal het zelf ook weten. Al heeft het hem nooit groot commercieel succes opgeleverd. En dat is maar goed ook, zei hij een paar jaar geleden: hij zou het niet hebben aangekund. “Gelukkig heb ik genoeg nummers geschreven die mensen niet leuk vonden.”

Randy Newman speelt 25/2 in Brussel, 26/2 in Hasselt, 22/3 in Antwerpen en 24/3 in Tilburg.

<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/Randy-Newman-c-Pamela-Springsteen.jpg

Deel dit: Deel dit!

Tussen het Vrijthof en het Onze-Lieve-Vrouweplein in Maastricht staat een eeuwenoud prachttheater dat nog amper wordt gebruikt voor culturele doeleinden. “Zo’n schitterend Italiaans theater! De stad zou het nooit toestaan dat de Onze-Lieve-Vrouwekerk zo zou vervallen.”

Jo Timmermans werkte bij het gemeentelijke energiebedrijf, toen hij in 1958 het aanbod kreeg om te verkassen naar La Bonbonnière, ook eigendom van de gemeente Maastricht. “Praat er even goed over met je vrouw”, raadde de directeur hem aan. “Met wat je daar allemaal te zien krijgt, moet je als man sterk in je schoenen staan.”

Timmermans is nog steeds bij zijn vrouw. De opmerking van de directeur geeft vooral aan hoe destijds over de theaterwereld werd gedacht. Timmermans: “Toen een paar jaar later danseressen van de Folies Bergère uit Parijs naar Maastricht kwamen, werd daar tijdens de preken voor gewaarschuwd.”

Hij begon als belichter, maar werd al snel het hoofd van de technische dienst. Na een verbouwing voor het in tijden van wederopbouw astronomische bedrag van 4,5 miljoen gulden gold het theater als uiterst modern. Die voorsprong was Maastricht snel kwijt. In de jaren zestig liet de ene na de andere gemeente een moderne schouwburg bouwen. Timmermans: “Grote shows die elders gemakkelijk konden worden uitgevoerd, moesten bij ons worden aangepast. Het podium was heel klein. Dansers van het Nationaal Ballet waren in twee sprongen van de ene naar de andere kant. Publiek zat bovenop het toneel. Als je bij een voorstelling met de acteur Albert van Dalsum op de eerste rij zat, kon je beter een paraplu meenemen.”

Douches ontbraken. “Ko van Dijk schminkte zich in de jaren zestig zwart voor de rol van Othello in De moor van Venetië. Voor hem werd vooraf een douche geëist. Toen heb ik een kamer geregeld in het Derlon Hotel, waar hij zich af kon spoelen. Van Dijk zelf vond dat niet nodig. Geef maar een teil, zei hij.”

Voor Timmermans en zijn medewerkers was het nog het meest behelpen. Zeker naarmate de jaren vorderden en de schouwburger steeds minder paste bij de voorstellingen van die tijd. “Vrachtwagens konden niet tot achter het podium komen. Wij stonden op een balkonnetje tien meter boven de grond bij wind, regen en sneeuw spullen naar boven te hijsen.”

Timmermans werkte nog mee aan de voorbereidingen van de bouw van het Theater aan het Vrijthof, maar maakte de verhuizing in 1992 niet meer mee als medewerker. In 1989 nam hij afscheid als hoofd technische dienst.

Roel van den Berg, de huidige directeur van de Bonbonnière, krijgt nog af en toe bezoek: omaatjes van in de negentig die aan de arm van een van hun dochters nog één keer op het podium willen staan waar ze ooit triomfen vierden als artiest. Hij leidt ze graag rond. Ontroerend vindt Van de Berg dit soort momenten.

Met ander sentiment heeft hij minder op. Cultuur is welkom, maar zijn bedrijf is geen liefdadigheidsinstelling. “Dit is een oud pand met heel veel vaste lasten. Het is een hele klus om dat rendabel te exploiteren, zeker als je, zoals wij, werkt zonder enige subsidie. Dan moet je reële prijzen rekenen.”

Nadat de schouwburg in 1992 verhuisde naar het Theater aan het Vrijthof moest de Bonbonnière nog tien jaar lang een deel van het jaar onderdak bieden aan culturele evenementen, de zogenaamde vijftig-dagen-regeling. Toen die afspraak was verjaard, was het voor de stad even wennen aan de voortaan gepredikte nieuwe zakelijkheid. Gezelschappen vertrokken. Het Parcours, de opening van het culturele seizoen, wilde gratis gebruik maken van de zalen, maar kreeg nul op het rekest.

De tegenwoordige Bonbonnière, nog steeds eigendom van de gemeente maar in erfpacht gegeven aan Heineken, is niet volledig cultuurloos. Beroepsbal Beau van Erven Dorens nam er zijn weinig succesvolle oudejaarsconference op. Cabaretier Micha Wertheim werd er met zijn voorstelling Voor de zoveelste keer hartelijk ontvangen nadat hij niet was geboekt door Theater aan het Vrijthof. Afgelopen najaar deden dichters de indertijd spraakmakende manifestatie Rimrammen in de Redoute van 44 jaar geleden dunnetjes over. Een aantal amateurgezelschappen huurt de oude schouwburg nog altijd af voor zijn voorstellingen, maar voorzieningen rondom het podium die stuk gaan worden in veel gevallen niet meer gerepareerd. Laat staan dat er een nieuwe trekinstallatie komt. Van de Berg: “Dat kost meer dan een miljoen euro. Dat verdienen we nooit terug.”

La Bonbonnière ann0 2012 is er voornamelijk voor feesten en partijen. Directeur Van den Berg mikt vooral op de zakelijke markt. Het lukt hem voorlopig om de onderneming door de crisistijden heen te loodsen. “Het is allemaal wel een stuk kariger geworden. Vroeger had je congressen met twee- à driehonderd mensen en kon je uitpakken met grootse buffetten. Nu nodigen ze maar vijftig man uit en is een broodje kaas ook goed genoeg.”

Bijna vier eeuwen geleden werden op deze plek de eerste toneelstukken opgevoerd. Bij de inzegening van de nieuwe jezuïetenkerk op 28 en 29 juli 1614, buiten woedde de Tachtigjarige Oorlog, stonden De verovering der Arke door de Philistijnen en Het terugvoeren der Arke op het programma. De Vlaamse architect Petrus Huyssens haakte aan bij de in de streek gangbare bouwstijlen, maar introduceerde daarbovenop de vormentaal van de barok.

Aan de straat Achter de Comedie zijn vandaag de dag nog restanten van het klooster te vinden waar de jezuïeten begin zeventiende eeuw een succesvol college runden. Onomstreden waren ze nooit, de jezuïeten. De orde kampte toen al met een door gekonkel beduimeld imago. In 1638 wilden roomse elementen, onder wie een aantal vooraanstaande jezuïeten, Maastricht uitleveren aan de Spanjaarden. De ontdekking van het complot leidde tot een flink aantal doodstraffen en de verbanning van de orde uit de stad. Ze keerden pas terug na de verovering van de vesting door de Fransen in 1673.

Nadat eerder gebouwen aan de Boschstraat en de Lenculenstraat dienst hadden gedaan als theateraccommodatie, werd de jezuïetenkerk vanaf 1780 omgebouwd tot schouwburg. In roomse kringen kon men die omvorming maar moeilijk verkroppen: daar hadden ze nog liever protestanten als nieuwe gebruikers gezien dan acteurs. Voor de clerus vertegenwoordigden toneelspelers een amorele wereld vol vunzigheid en verleiding.

Tumultueuze tijden verdreven af en toe ook de acteurs weer uit het pand. Aan het begin van de Franse tijd deed het gebouw dienst als magazijn, aan het einde nog even als ziekenhuis. Tijdens de Belgische Opstand (1830-1839) verbleven er militairen. Verder kreeg het theater er tijdens de negentiende eeuw ruim baan. Artistiek was het niet altijd even hoogdravend: de stad zwoer bij opera, melodrama’s en kluchten. De acteurs speelden in het Frans. Het publiek leefde mee in dezelfde taal, of in alle emotie in het Nederlands of het Maastrichts. Het liep kennelijk zo de spuigaten uit, dat de gemeente eind jaren zeventig van de negentiende eeuw een verbod op schreeuwen en discussiëren uitvaardigde.

In dezelfde tijd werd het theater voor veel geld verbouwd. Uitgaan in Maastricht kreeg een weelderiger aanzien met goud en het rood van het pluche als dominante kleuren, uitgelicht door kroonluchters uit Berlijn. Meerdere opknapbeurten volgden. De kostbaarste was de al genoemde in 1958. De meest in het ooglopende toevoeging destijds: de tot op de dag van vandaag te bewonderen plafondschildering van Charles Eyck in de theaterzaal.

Met een capaciteit van driehonderd toeschouwers bleef de voorziening veel te klein voor een stad als Maastricht. Het in 1992 geopende Theater aan het Vrijthof kon drie keer zoveel publiek herbergen.

Anno 2012 is de Bonbonnière nog bezwaarlijk een stedelijke cultuurtempel te noemen. Voormalig theaterdirecteur Guido Wevers, tegenwoordig artistiek directeur van VIA 2018: “Het is tragisch en pijnlijk om te moeten constateren dat zo’n prachttheater er totaal uitgeleefd bij staat. Die plek behoort tot het culturele patrimonium van Maastricht. Een gebouw met die mogelijkheden zou een van de actief benutbare culturele gelegenheden van de stad moeten zijn. In de eerste jaren na de opening van het Theater aan het Vrijthof was er nog het een en ander mogelijk. Nu nauwelijks meer.”

Wevers noemt het merkwaardig dat de huidige staat van de Bonbonnière niet meer beroering veroorzaakt. “Zo’n schitterend Italiaans theater! De stad zou het nooit toestaan dat de Onze-Lieve-Vrouwekerk zo zou vervallen.” Toch staan er in het bidbook van VIA 2018, dat komende maand wordt gepresenteerd, geen concrete ideeën voor de Bonbonnière. Maar Paul Lambrechts, beleidsmedewerker cultuur bij de gemeente, vindt dat dit bij een verdere uitwerking er wel van zou moeten komen. “Zo een mooie en met enkele eeuwen theaterhistorie beladen plek verdient een rol in 2018. Hoe precies is nu nog niet te zeggen, maar aandacht voor het eigen theatrale erfgoed is onderdeel van elke culturele hoofdstad.”

Dit is het 26^e artikel in een reeks van 35 over Plekken der Herinnering in en rond Limburg, een project ism de BV Limburg.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/ZL-Jo-Timmermans-Press-IMG_4310.jpg

Deel dit: Deel dit!

De rol van haar echtgenoot, de plattelandsdokter Charles Bovary, wordt vertolkt door de Duitse acteur Günther Strack. Een corpulente, ietwat vadsige man met een dichte, blonde haardos. Hij is de goedheid zelf. Rechtschapen en te goeder trouw. De rol van haar minnaar, de rijke landheer Rodolph Boulanger die haar in het ongeluk zal storten, komt voor rekening van Dietmar Schönherr. Op dat moment een van de charmantste acteurs van de Duitse televisie. Hij is gezegend met een oogstrelend uiterlijk en dus geknipt voor de rol van lafhartige verleider.

Het is begin jaren zeventig wanneer het verfilmde boek Madame Bovary bij ons in de huiskamer op tv verschijnt. De actrice die Emma Bovary speelt, is mij onbekend. Ik heb haar nooit eerder in een andere film of serie gezien. Ze is geen noemenswaardige schoonheid, eerder gewoontjes en onopvallend. Een vrouw van twaalf in een dozijn. Wat me opvalt is de gespeelde nervositeit en de waanzin die lichtelijk uit haar ogen straalt. Als bezeten door een onbekende duivel laat ze haar verwarde emoties op de kijkers los. Het is de eerste kennismaking met het boek van Gustave Flaubert. Wanneer ik het boek tien jaren later lees, heb ik er dan ook de beelden bij die de Duitse televisie op achttienjarige leeftijd bij me achter laten.

Ik woon nog bij mijn ouders en de tv staat in de achterkamer. Met mijn ouders en mijn broertje, al weet ik niet zeker of die er ook bij was want deze geromantiseerde film was waarschijnlijk niet aan hem besteed, zit ik voor de buis ademloos toe te kijken hoe de hoofdpersoon zichzelf en de mensen om haar heen de vernieling in helpt. Hoe ze met vuur speelt en haar naam en die van haar echtgenoot te grabbel gooit. Het zijn krachten in haar die ik zelf nog niet aan den lijve heb ondervonden maar waarbij ik me wel iets kan voorstellen. Verliefdheid en onbereikbare liefdes zijn dan al mijn deel.

Ik heb een afkeer van lijstjes, de Top 10, de beste, de mooiste, de spannendste. Maar mocht ik me een keer laten verleiden tot het meedoen aan zo’n competitie, dan staat Madame Bovary waarschijnlijk op nummer 1. Met stip, en met excuus aan al die andere boeken die eigenlijk ook op de eerste plaats behoren te staan. Het is een boek om minutieus uit te pluizen. Zoals Flaubert het wezen en de ziel van Emma fileert en met een psychologische precisie woord voor woord beitelt, zo ook moet het boek gelezen worden Hoe is het mogelijk dat een ongehuwde schrijver, die nog heel lang bij zijn moeder woont in het negentiende-eeuwse Normandië, zo goed in staat is de vrouwelijke psyche te doorgronden? Hij wordt háár en alles wat ze beleeft, lijkt uit zijn eigen lichaam te komen. “Madame Bovary, c’est moi”, was zijn credo. Zijn werk is een opeenstapeling van wisselende gevoelens; hysterische verliefdheid, frustratie en schuldgevoel jagen haar innerlijk en het boek naar een hoogtepunt. Dat dit hoogtepunt uiteindelijk een alles verslindend dieptepunt wordt, voelt als een les voor alle vrouwen die denken dat de gedroomde liefde hen kan bevrijden uit de dagelijkse sleur.

Op het moment dat ik het boek lees, werk ik in een klein dorpje aan de Maas. Anderhalve eeuw geleden zou het er zo uit hebben kunnen zien als het Franse dorpje Yonville uit de roman. Voor Emma was het een godverlaten ballingsoord, ver weg van alle wereldse geneugten. Het zou me niets verbazen als ook dit arcadische dorpje zijn eigen Bovarydrama heeft beleefd. De vrouw van de plattelandsdokter die teleurgesteld is in haar huwelijk met een hardwerkende man. Een gedreven arts die vooral oog heeft voor zijn patiënten en die er alles aan doet zijn status als vertrouweling van de dorpsbewoners hoog te houden. Daarbij uit het oog verliezend dat hij door tijdgebrek zijn eigen vrouw en zijn gezin tekort doet. Een onkreukbaar toonbeeld van plichtsgetrouwheid, maar slaapverwekkend saai.

De dorpsdokter van nu is niet meer de dokter van anderhalve eeuw geleden. Hij en zijn beroep hebben zich ontwikkeld en de meesten hebben een bloeiende praktijk met aanzien. Hij maakt deel uit van de elite en laat zijn invloed gelden. Ook laat hij zich graag verleiden tot feestjes of andere kleine buitensporigheden. Wat Emma mist in haar man, zou ze in deze huisarts, hier in het dorp, eerder proberen af te remmen.

Ik maak de feestjes hier in het dorp van dichtbij mee en kijk mijn achtentwintigjarige ogen uit. Ik weet inmiddels met welke bijltjes Amor en Bacchus hakken, toch blijf ik me keer op keer verbazen. Er wordt wat heen en weer gelonkt en geflirt, de rijkelijk vloeiende alcohol schudt de boel aardig door elkaar. De mannen lijken zich nog het meest op hun gemak te voelen, terwijl de vrouwen het zich node laten aanleunen. Als dit hun voorstelling van een feestje is, dan gaan we daar maar in mee, moeten ze in hun verwardheid gedacht hebben.

Hoe zou Emma hiervan hebben genoten? Hoe graag zou ze de vrouw van deze huisarts in de twintigste eeuw zijn geweest, die zichzelf op het einde van de avond terugvindt op de schoot van de hotelier? Eindelijk los van al die knellende conventies en verdrinken in de roes van het moment. Ze zal zich de volgende dag alleen afvragen of dit iets met de verrukking van de liefde te maken heeft gehad. Aan de keukentafel tegenover haar zit iemand die het met de huwelijkstrouw niet zo nauw neemt. Hij schenkt haar wel genoeg vertier om haar zinnen te verzetten, maar dat lijkt eerder bedoeld voor zijn eigen geluk dan dat van haar. Wreed wakker geschud achter haar ontbijtbord verlangt ze wellicht terug naar de man die niet dagelijks haar leven in vuur en vlam zet, haar eigen, vertrouwde Charles. Ze beseft in één keer wat ze prijsgeeft door dit stille, betrouwbare geluk in te ruilen voor de grillen van een bon vivant. Het wankele strijdperk versus een stabiel toevluchtsoord. Als ik moest kiezen tussen Charles Bovary of Rudolph Boulanger zou ik het ook niet weten. Het zijn allebei geen mannen van wie ik droom. De ene te saai, de andere te viriel.

Honderdvijftig jaar zijn nodig geweest om het beeld van een oerdegelijke plattelandsdokter naar een vrijzinnige, wereldse huisarts in een klein dorp te doen kantelen. Er moet misschien nog enige tijd overheen gaan om een goede mix te vinden tussen de een en de ander. Iemand die had kunnen voorkomen dat Emma haar heil zoekt bij vreemde mannen. Iemand bij wie ze nooit op het idee was gekomen een handjevol arsenicum in te nemen. Een gulden, mannelijke middenweg met een aangepaste tekst. Rudolph Bovary. De man van Emma’s dromen. Niet te burgerlijk, maar ook niet te losbandig. Bestendig geluk.

Merieke Manders is een pseudoniem, haar echte naam is bij de redactie bekend. Dit is de derde aflevering in een reeks van zeven.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/kinopoisk.ru-Madame-Bovary.jpg

Deel dit: Deel dit!

Deel dit: Deel dit!

In de laatste Esquire van 2011 kwamen celebrities aan het woord over hun levenslessen. Twee van hen werkten in de muziekindustrie. De een was Slash, de voormalige gitarist van Guns ‘n Roses, ooit een paar jaar de grootste hardrockband ter wereld. De andere was Bernie Taupin, als tekstschrijver verantwoordelijk voor enkele grote hits van Elton John.

Slash is door zijn ouders niet Slash gedoopt, maar Saul. In Esquire vertelt hij dat alleen zijn grootmoeder hem nog zo noemt, en sommige fans. Hij zegt dat hij niet precies weet wat daar de psychologie achter is, maar dat hij vermoedt dat ze zo dichterbij “de mens achter Slash” denken te komen. Hij lijkt zich er in het interview niet erg druk over te maken. Hij heeft jaren met Axl Rose in een band gezeten, dan kijk je vast van weinig nog op.

Anders is dat bij Taupin, die zich enorm opwindt dat sommige mensen de vrijheid nemen Elton John bij zijn geboortenaam (Reginald) aan te spreken. Wat denken ze wel?

Nog grappiger vond ik dat Taupin vertelt dat sommige van de teksten die hij voor Elton John heeft geschreven over hemzelf gaan, terwijl de zanger ze altijd heeft geïnterpreteerd als teksten die specifiek op hem betrekking hebben.

Dezer dagen ben ik op theatertour met Rowwen Heze. Om die reden heb ik me grondig verdiept in de teksten van Jack Poels. Ik probeer bewust de verleiding te weerstaan hem om duiding of opheldering te vragen. Het is al een paar keer voorgekomen dat ik op het podium iets vertel over mijn interpretatie van een tekst en aan Poels’ gezicht zie dat hij het eigenlijk niet zo heeft bedoeld. Het is geen afkeurende blik, meer de blik van iemand die iets hoort waar hij zelf nog niet aan had gedacht en denkt: “Oh ja, dat kan natuurlijk ook.”

En zo zijn er vast vele popteksten die ik koester, waarschijnlijk om andere redenen dan die van de schrijver.

LEON VERDONSCHOT

Tja, die verrekte identificatie. Ruim een jaar geleden hadden we in Zuiderlucht een interview met een Japans/Duits/Nederlandse kunstenares – ja hoor, die bestaan – die zei: “Herkenning doet de zin van een kunstwerk teniet.” Ze parafraseerde de Amerikaanse schrijfster Gertrude Stein: zodra je iets herkent in een kunstwerk ligt het vast, verdwijnt de openheid en daarmee de spanning.

De popmuziek draait voor een groot gedeelte op identificatie, de overtreffende trap van herkenning. Gedrag, kleding, muziek, teksten: als je er niets mee hebt, houdt het op. Ik was een brugklasser toen Elton John met Your Song zijn eerste hit had. De tekst, van Bernie Taupin, bracht heel wat teweeg in mijn hoofd. Die drang naar identificatie wordt minder naarmate je ouder wordt. Je zoekt naar oorden waar leegte en openheid nog waarde hebben, naar plekken waar je nog onbevangen kunt zijn.

Laat ik vooral voor mezelf spreken. Zonder aap op je rug verdwalen in een tentoonstelling van een onbekende kunstenaar, je onderdompelen in een boek van een schrijver die nog niet bij DWDD of P&W is geweest (die bestaan), het levert vaak sensationele ervaringen op. De wereld der herkenning daarentegen, Gertrude Stein had gelijk, is de dood in de pot. Dát erkennen, steeds opnieuw, is een worsteling met jezelf, want het feest der herkenning is een soort drug. Ze geeft een fijn gevoel, en je wil meer, meer, meer. Maar uiteindelijk sta je met lege handen omdat, inderdaad, je vermogen tot onbevangenheid naar de filistijnen is. Er is geen ruimte meer voor leegte.

Your Song vind ik nog steeds prachtig, identificatie heeft plaatsgemaakt voor nostalgie. Dat geldt niet voor elke klassieker. Laatst stuitte ik via YouTube op Costello’s I Want You in een ongemeen intense vertolking van Fiona Apple. Een cover die het origineel naar de kroon steekt – met medeweten van de meester zelf die op de achtergrond als een jaloerse hond op zijn gitaar stond te schuren en te grommen. Apple maakte niet de indruk dat ze wie dan ook om opheldering had gevraagd over de tekst. Die was van haar. De kracht van I Want You zit dan ook niet in de identificatie, maar in de gapende leegte erachter.

WIDO SMEETS

<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/TooM-FionaApple.jpg

Deel dit: Deel dit!

Haar schilderijen – dezer dagen te zien op een tentoonstelling in Museum van Bommel van Dam in Venlo – komen soms bijna abstract over, vooral van dichtbij. Dan zijn het ‘verflandschappen’, zoals Krebbekx het uitdrukt. Daarmee bedoelt ze geen expressieve verfklodders, want die zijn er niet, maar de vele haardunne lagen acrylverf die zich op de ene plek aaneensluiten tot diepe kleuren en op de andere zo schraal zijn dat het doek er doorheen schemert – als de vegetatie in een berglandschap.

Pas als je afstand neemt, dringt de voorstelling goed tot je door. Je herkent een hand, twee honden die een hert aanvallen, een clownshoofd. Op de achtergrond van het schilderij met de honden bevindt zich een badkuip met een vrouw erin. Het is de godin Diana. Het hert is de jager Actaeon, die Diana tijdens het baden bespied heeft. Voor straf is hij betoverd. Op het schilderij staat hij op het punt door zijn eigen honden verscheurd te worden. “Een prachtig verhaal over lust, schaamte en wraak”, zegt Krebbekx. “En het interessante is dat vrouwen vooral een gluurder zien die zijn verdiende loon krijgt. Mannen stellen zich voor dat Actaeon wel móest kijken naar zo’n mooie vrouw en daarvan nu het slachtoffer wordt.”

Naast de klassieke mythologie gebruikt Krebbekx christelijke verhalen. Zo schilderde ze talloze versies van Maria met het kindje Jezus, oersymbool van moederliefde en troost. Of Agatha. Deze derde-eeuwse Siciliaanse had haar leven en haar ziel aan God gegeven. Een machtige Romein wilde met haar trouwen, maar Agatha weigerde. De straf voor haar standvastigheid was gruwelijk, maar heilig werd ze wel. Op traditionele afbeeldingen houdt ze haar afgesneden borsten op een schaaltje voor zich en zo schildert Krebbekx haar ook.

“Vroeger schilderde ik gezichten in extreme close-ups”, vertelt Krebbekx: “Het ging me daarbij vooral om de emoties. De laatste jaren ben ik letterlijk gaan uitzoomen, op zoek naar het verhaal achter de emoties.” Belangrijk voor die omslag was een verblijf van enkele maanden in Spanje. Hoewel ze zelf niet religieus is opgevoed, raakte ze onder de indruk van de rol die het geloof en de christelijke verhalen daar spelen als ankerpunten in het dagelijks bestaan. In dezelfde periode verhuisde Krebbekx van Amsterdam naar Zuid-Limburg: “Een mooi compromis tussen de Randstad en Spanje!”, lacht ze. “Ook hier zie ik hoe die verbondenheid met de heiligenverhalen nog steeds voortleeft.”

Krebbekx maakt het de kijker niet altijd gemakkelijk. Haar verflandschappen geven hun rijkdommen niet onmiddellijk prijs, titels kunnen enigszins cryptisch uitvallen en kennis van de mythologie, de bijbel en de heiligenlegendes komt van pas. “Maar”, zegt Krebbekx, “mensen mogen ook hun eigen verhalen verzinnen. Dat doen mijn dochter van zeven en haar vriendinnetjes ook als ze bij mij in het atelier zijn. Volwassenen lijken dat vermogen een beetje kwijtgeraakt te zijn. Maar we zoeken allemaal naar manieren om grip te krijgen op het leven. Dat gaat niet zonder verhalen.”

Fear and desire: recente werken van Judith Krebbekx. Van 5 februari t/m 15 april in Museum van Bommel van Dam Venlo. www.vanbommelvandam.nl en www.judithkrebbekx.com.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/INKIJK-Little-Vixen-Diana-en-Actaeon-foto-Peter-Cox.jpg

Deel dit: Deel dit!

2 André Rieu verdiende in 2011 met optredens 49 miljoen euro. Hij is nummer 15 op de ranglijst van best verdienende artiesten, vlak achter Lady Gaga.

3 “Deze crisis beweegt zich nu langzaam van een financiële ramp naar een politieke catastrofe”, schrijft Geert Mak in De hond van Tisma. Intellectuelen eigen manifesteert Mak zich daarin als cultuurpessimist.

4 De rechter blokkeert de afschaffing van de inkomensregeling wwik voor kunstenaars. In de wwik krijgen kunstenaars maximaal vier jaar een uitkering van 70 procent van bijstandsniveau.

5 Hoogleraar Paul van Seeters constateert in De Volkskrant dat tal van feiten in de roman Bonita Avenue van Peter Buwalda niet kloppen. Heeft in zijn schooljaren tijdens de les ‘fictie’ vast niet goed opgelet.

6 Internetbedrijf Google betaalde via een pr-bedrijf wereldwijd 400 bloggers om positieve stukken te schrijven over de eigen browser Chrome. Omdat het tegen de huisregels is, legt Google zichzelf een straf op.

7 Crowdfunding site voordekunst.nl heeft in 2011 bijna 450.000 euro aan donaties opgehaald, waarmee 45 kunstprojecten zijn bekostigd. Ruim 33.000 bezoekers doneerden gemiddeld 44 euro.

8 Peter Frampton heeft na 32 jaar zijn Gibson Les Paul gitaar (die van Frampton Comes Alive) terug. De in 1980 kwijtgeraakte gitaar bleek op Curacao een tweede leven te leiden.

9 Zeventien musea dreigen door de bezuinigingen te moeten sluiten, 51 verkeren in financiële problemen. Zo ook Nationaal Museum Paleis Het Loo, met 300.000 bezoekers een van de grootste musea van Nederland.

10 Het Gelders Orkest snijdt 1,5 miljoen in personeelskosten. Het orkest moet terug van 6 naar 3,5 miljoen euro. Hat aantal concerten blijft gelijk.

11 Literair tijdschrift De Gids (1837) gaat verder als bijlage bij De Groene Amsterdammer (1877). Oorzaak: de bezuinigingen van staatssecretaris Zijlstra. Die heeft vast geen weet van de grote historicus E.H. Kossmann die in De lage landen 1780-1940 schreef: “In Nederland (…) begon het liberalisme met het letterkundig tijdschrift De Gids. ”

12 De na 25 jaar teruggetreden Bonnefanten-directeur Alexander van Grevenstein wil geen officieel afscheid. “Onder deze politieke winden is een feestje het laatste waar ik zin in heb.”

13 Dankzij de verfilming was Sonny Boy van Annejet van der Zijl uit 2005 het best verkochte Nederlandstalige boek in 2011. De omzet van het papieren boek daalde met 4,9 procent naar 590 miljoen euro. Het e-boek droeg daar 1,3 procent aan bij.

14 De noodlijdende boekhandelketen Selexyz zegt een nieuwe investeerder te hebben gevonden. Gevolg zou zijn dat geen van de vijftien vestigingen gesloten hoeft te worden.

15 Na twaalf jaar onderhandelen koopt het Louvre voor 7,8 miljoen euro een paneel van Johan Maelwael (1370-1415). De verkoper, een handelaar in tweedehands spillen, kocht het in 1985 voor een paar hond franc.

16 Mekkafood uit Venlo introduceert een halal-versie van Oma’s Gehaktbal. Naar verluidt liggen ze bij buurtsuper ‘t Kepels Winkelke in Roermond tussen de kiloknallers. Uit respect voor de Turkse varkens, uiteraard.

17 Albert Verlinde laat weten dat cultuurprogramma RTL Boulevard het besluit respecteert van de familie om Piet Römer in besloten kring te begraven. Römer (Stiefbeen jr, Hoofdpiet, Koortje de Beer, De Cock met c-o-c-k) overleed op 83-jarige leeftijd.

18 Na twintig jaar natuurbeleid om zeep te hebben geholpen, zegt Henk Bleker leider van het CDA te willen worden. Na de formatie van 2010 zei Bleker geen Haagse functie meer te ambiëren en terug te verlangen naar zijn Groningse pony’s.

19 Siegfried Woldhek wint de prijs voor de beste politieke cartoon met een portret van Henk Bleker. In een reactie zegt Bleker “cartoons en spotprenten de juweeltjes van de media” te vinden – behalve deze.

20 Hella Haasse wordt herdacht in een sobere bijeenkomst in Den Haag. Haasse overleed in september vorig jaar maar werd toen, in tegenstelling tot de mythologische oeuvreschrijver H. Mulisch (1927-2010), in besloten kring begraven.

21 Rudi van Dantzig (1933-2012) “heeft de danskunst in ons land gepopulariseerd”, zegt choreograaf Hans van Manen over zijn overleden collega. “Door zijn repertoirekeuze is het Nationale Ballet geworden wat het nu is: nationaal en internationaal geroemd”, zegt balletdanser Han Ebbelaar.

22 Klavecinist en dirigent Gustav Leonardt (1928-2012) had een voorliefde voor snelle auto’s en Bach. Belangrijke overeenkomst: “Het verschil tussen goed en voortreffelijk is klein, maar essentieel.”

23 Kranten pronken op voorpagina’s met ‘hun’ winnaars bij de Zilveren Camera, een competitie met net zoveel prijzen als er kranten zijn. De meeste winnaars zijn daar overigens niet in vaste dienst, maar sappelen als onderbetaalde freelancers.

24 Hollywoodblog movieline.com is boos dat de Jack-Russelterrier Uggie niet is genomineerd voor een Golden Globe. Volgens het blog was Uggie’s acteerprestatie in The Artist zeker zo goed als die van Bérenice Bejo.

25 Regisseur Martin Scorsese over zijn 3d-film Hugo: “Tja, raak ik helemaal opgewonden van 3D en is de rest van de wereld erop uitgekeken. Net mijn mazzel.”

26 Na Polaroid (2007) valt ook Kodak ten prooi aan de digitale revolutie. Het bedrijf dat in 1975 de digitale camera uitvond en vervolgens vasthield aan analoog, heeft uitstel van betaling aangevraagd. Als potentiële navolgers gelden Philips, Nokia en tal van uitgevers.

27 Het Limburgs Symfonie Orkest werkt in het project Alexandra samen met dj Junkie XL. Het LSO wil jong talent podiumervaring laten opdoen en in aanraking brengen met klassieke muziek.

28 Directeur Sjarel Ex van Museum Boijmans van Beuningen wil ondanks een tekort van vijf ton de expositie over Jan van Eyck dit najaar doorzetten. “Het is het grootste financiële risico voor een tentoonstelling dat we ooit hebben genomen.” Ex rekent op 135.000 bezoekers.

29 De Europese Commissie geeft meer geld aan cultuur. Het is een Griekse Eurocommissaris (Androulla Vassiliou) die het budget voor de jaren 2014-2020 met 37 procent wil ophogen naar 1,8 miljard euro.

30 Guggenheim New York wil voor 140 miljoen euro een museum bouwen in Helsinki. De inwoners van de Finse hoofdstad zouden zich bovenmatig interesseren voor kunst en cultuur.

31 Zakenvrouw Oksana Titova bouwt in Venray een concertzaal met tweehonderd zitplaatsen voor haar zoon, het 11-jarige pianotalent Rangel Silaev. In maart wordt de zaal geopend.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/gehaktbal.jpg

Deel dit: Deel dit!

Het is geen romantisch verlangen naar een ver, onbereikbaar eiland, nee het is veel schrijnender. Zoiets als de pijn om een verloren (ge)liefde. Van alles probeer ik eraan te doen om het eiland uit mijn hoofd te bannen, maar het lukt me niet. Denk ik aan Sicilië dan zie ik mezelf daar in en rond het huis lopen, zomer en winter in de weer, me druk maken om de landelijke en plaatselijke politiek, genieten van de producten van het seizoen, tevreden kijken naar de heuvels aan de overkant. En ik zie me staan en zitten op plekken die ik ken als mijn broekzak.

Dat soort eenvoudige dingen. Ik geef meteen toe dat dat geen wereldschokkende herinneringen zijn en dat ik die met een beetje goede wil ook wel uit mijn geheugen zou moeten kunnen wissen. Maar nee.

Bijna tweeënhalf jaar zijn we nu alweer terug in Nederland, maar mijn integratie hier is slecht verlopen. Nog altijd heb ik geen abonnement op een regionale krant, maar ik lees via internet wel de regionale kranten van Sicilië. Op mijn twee laptops staan als bureaublad geen leuke foto’s van mijn kleinkinderen maar van de tuin op Sicilië. Wanneer ik wijn koop kijk ik altijd eerst of er ook Siciliaanse wijnen worden aangeboden. Heb ik nieuwe olijfolie nodig dan moet die uit Sicilië komen, anders smaakt het eten niet.

Het kan nog gekker: ik heb gisteren een hele middag via Street View van Google Earth de omgeving van mijn huis en woonplaats op Sicilië bekeken. Als een kind zo blij legde ik de weg af van de zee naar mijn huis en ik herkende alles. Kijk, daar heb je de kathedraal en als ik hier links afsla rij ik langs de winkel waar ik mijn brood haal en daar ligt mijn krantenzaak. Rechts zie ik het ziekenhuis en dan rij ik de slingerberg naar boven totdat ik bij mijn huis aankom. En het opwindendste van alles is dat ik weet wanneer die beelden zijn gemaakt. Ik stond in de tuin te werken toen de auto langs kwam die de opnamen maakte. Op de beelden ben ik helaas niet te zien. Ze hebben me gewoon uitgegumd. Jammer, want nu kan ik niet naar de mensen in de wereld zwaaien.

In Nederland leid ik een redelijk comfortabel bestaan. En Sicilië is al tientallen jaren failliet. Een oneerlijke strijd, maar diep in mijn hart zou ik meteen willen ruilen met een Siciliaan. Een beetje welgestelde Siciliaan. Dat dan weer wel.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL

Deel dit: Deel dit!

Ad van Iterson, Drie dagen en drie nachten. Een lofzang op het Maastrichtse carnaval in verhalen. Met illustraties van dochter Elise van Iterson. Azul Press, 12,50 euro.

Erik J. de Jong, See What Happens. Neerslag van een jarenlang durend onderzoek naar de werking van rafelranden, ‘niets’-plekken, niemandsland en non-places. De Jong is docent aan de Maastrichtse kunstacademie, zijn boek dient als denkmodel voor vernieuwing van het kunstonderwijs aldaar. ZUYD, 15 euro.

Willem Kurstjens, Maak je eigen gedrocht. Gedichten uit de stad van Wilders, zoals de dichter zijn jongste bundel omschrijft. Kurstjens liet zich inspireren door de befaamde etsenreeks Los Caprichos (De grillen) van Goya. Uitgeverij Shinz (info@shinz.nl), 8,95 euro

Marita Mathijsen, Vroeger is ook mooi. Toespraken en beschouwingen waarin Mathijsen, emeritus hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde ,veel persoonlijke herinneringen heeft verwerkt. Atheneum – Polak & Van Gennep, 17,50 euro

Cesare Pavese en Bianca Garufi, Het grote vuur. In de nalatenschap van Cesare Pavese (1908-1950) zaten elf hoofdstukken uit een niet voltooide roman die hij samen schreef met Bianca Garuffi (1918-2006). Luc de Rooy en Evelien Rauws volgden als vertalers hetzelfde procedé in deze voorbeeldige uitgave. Karaat, 16,90 euro.

Jan Tromp, Dutch Mountains. Over de wereldveroverende architectuur van Francine Houben en Mecanoo. Vooral een kijkboek, de foto’s zijn van Harry Cock. Uitgeverij De Kunst, 29,95 euro
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2012/01/goya-omslag-p1.jpg

Deel dit: Deel dit!

Halverwege januari, de 12^e om precies te zijn, leek het alsof de baas van NRC Handelsblad een bus met redacteuren naar het zuiden had bevolen. De krant presenteerde een bijna paginagroot verhaal over kunstenaar Loek Grootjans die in Museum van Bommel van Dam in Venlo zijn zoveelste vloertje dweilde als onderdeel van zijn autobiografie, vastgelegd in flessen afvalwater. Er was een recensie van twee presentaties in Odapark Venray en een reportage over de kleine theaters in dit land waarin de theaterdirecteuren Brigitte van Eck (Weert), Wybrich Kaastra (Meppel, voorheen theater Heerlen) en Maarten Verhoef (Dordrecht, voorheen Huis van Bourgondië Maastricht) aan het woord kwamen. Bijna twee pagina’s waren ingeruimd voor een interview met ex-Bonnefantendirecteur Alexander van Grevenstein, die geen afscheidsfeestje wil vanwege het gure politieke klimaat waarin we leven. Een museumdirecteur die publiekelijk stelling neemt – dat zijn opvolger die lijn moge voortzetten.

In het economiekatern lazen we van de 180 miljoen euro die DSM en provincie investeren in high tech campussen in Sittard-Geleen en Maastricht. Goed voor 2000 banen en dus “een ticket voor de toekomst” meldt gedeputeerde Mark Verheijen met glimmende koontjes. Die zijn een dag later alweer wat fletser wanneer duidelijk wordt dat het grensoverschrijdende hart- en vaatziekenhuis tussen Heerlen en Aken (investering 250 miljoen) van de baan is. De politieke situatie in Europa is te onzeker, luidt de verklaring. In rond Nederlands: voor Bonn en Den Haag zijn grensgebieden weer grensgebieden. Ze sturen er nog net geen troepen naar toe.

Zo wordt in deze tijd van Europafobie het navelstaren van regeringswege opgelegd. Wat dat oplevert? In het Van Grevenstein-interview staat dat van alle provincies in Limburg de minste museumjaarkaarten worden afgenomen. Elders in dit nummer leest u dat het aantal laaggeletterden in Limburg het hoogst is. Onderzoek die fenomenen, en werk aan een oplossing, denk je dan. Maar de provincie investeert liever in een universitaire leerstoel Taalcultuur die onderzoek doet naar ‘de constructie van lokale identiteit(en) aan de hand van taalgedrag’.

In dezelfde krant lazen we verder dat het CDA Limburg bang is dat de partij afglijdt naar een te linkse koers. Te links? Je knijpt jezelf in de wangen, en denkt nog eens terug aan het hilarische CDA-partijcongres van oktober 2010, dat met een schuimbekkende, saluerende Camiel Eurlings. Wie diens hysterische volk-en-partij oratie heeft verdrongen, kijk gerust nog eens op YouTube.

Over afglijden gesproken. Een dag later blijkt de provinciale PVV-coryfee Cor Bosman zijn PvdA-collega Selcuk Öztürk te hebben uitgemaakt voor “een uitgekotst stuk halalvlees van een Turks varken”. Om met de majesteit te spreken: “Wie is dezer dagen nog ergens verbaasd over?”

De zon hangt laag in het zuiden, en trekt lange schaduwen. Waar vijf jaar geleden de burgemeester van Heerlen een Culturele Lente uitriep, zet zijn Maastrichtse collega in op een commerciële lente. Onno Hoes wil ook op zondag de koopverslaafde horden door de stad jagen “want de creditcard brandt vaak in de binnenzak of de portemonnee.” Het wereldbeeld van een burgemeester in één zin. Op het nippertje voegde hij er nog aan toe “inclusief cultureel programma”, maar daarmee bedoelde hij vast niet dat hij een reddingsboei gaat uitwerpen naar het filmfestival Made in Europa, een van de kroonjuwelen van de stad, dat noodgedwongen ophoudt te bestaan.

Zo openbaren zich de contouren van een stad die het mes in kunst en cultuur heeft gezet om in 2018 Culturele Hoofdstad van Europa te worden. Die bus met NRC-redacteuren had een dagje langer moeten blijven.

WIDO SMEETS

hoofdredacteur

w.smeets@zuiderlucht.eu

PS Volgende maand bestaat Zuiderlucht vijf jaar. Laat ons weten wat u van ons vindt via mail, twitter of facebook. Wij melden dat in het maart-nummer weer aan u terug.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL

Deel dit: Deel dit!

Aan grootse en meeslepende visies heeft Zuid-Limburg geen gebrek. Dagblad De Limburger zette ze onlangs nog eens op een rij. Een greep uit de regionale retoriek: het balkon van Europa, Eutropolis, Eurostad, Bandstad, Charlemagne en Zuidstad.

Wat dat betreft lijkt Zuid-Limburg als twee druppels water op mijn thuisregio Twente. In de agglomeratie Enschede, Hengelo en Almelo zien visionairs bijvoorbeeld een Netwerkstad, Twentestad, Technovalley, Silicon Valley aan de Dinkel, Stedendriehoek en zelfs een Provincie Twente. Ook op andere vlakken hebben Zuid-Limburg en Twente veel met elkaar gemeen. Beide gebieden zijn qua inwoneraantal vergelijkbaar en combineren een rustiek landschap met een industrieel verleden – ze zijn grootstedelijk in het groen. En ook al staan beide streken bekend om hun herkenbare identiteit, binnen de regio is er vaak sprake van dorpsdenken en kerktorenpolitiek. Daarnaast delen Twente en Zuid-Limburg een gezond wantrouwen jegens Holland (‘het Westen’ zeggen wij Tukkers), terwijl ze maar blijven worstelen met de Euregio.

Toch is er een belangrijk verschil tussen Zuid-Limburg en Twente: de ligging. Het punt van Twente is dat je erheen moet – je komt er niet langs. Natuurlijk, Twentse bestuurders hebben het graag over de Oost-West Corridor (Londen-Oldenzaal-Berlijn-Moskou). Die as valt echter in het niet bij de Blauwe Banaan, de sterk verstedelijkte zone van Manchester naar Milaan waar Zuid-Limburg midden in ligt. Van oudsher is Zuid-Limburg een kerngebied in Europa, een kruispunt van wegen en een economisch zwaartepunt. Waar vind je bijvoorbeeld acht internationale luchthavens binnen een uurtje rijden? Uit cijfers van Bureau Louter blijkt dat de Nederlandse economie zich de laatste jaren steeds meer in deze zuidelijke richting uitbreidt – en dus niet naar Twente. De economische ruggengraat van ons land loopt van Amsterdam via Utrecht en Den Bosch naar Eindhoven en Venlo en van daaruit door naar Maastricht. De Randstad wordt een Handstad: ze heeft vingers gekregen die naar het zuiden wijzen.

Het kan niet anders of Zuid-Limburg gaat van die verzuidelijking van de economie profiteren. Maar daarvoor moeten de beslissers wel op korte termijn in actie komen. Want waar halen we het personeel vandaan dat de regionale economie draaiende moet houden? Zonder slimme streken krijg je dat niet voor elkaar. Het is in deze tijden van recessie misschien moeilijk voor te stellen, maar de arbeidsmarkt zal een stuk krapper worden. De eerste tekenen daarvoor zien we nu al: nergens in ons land is de werkloosheid dit jaar zo sterk gedaald als in Limburg. Binnen Nederland is Zuid-Limburg één van de meest vergrijsde regio’s. Zo is het grootste aantal werknemers in de sectoren onderwijs, overheid, vervoer/telecom, bouw en landbouw 55 jaar of ouder. Ook de industrie, zorg- en welzijns­sector en zakelijke dienstverlening zijn in Zuid-Limburg relatief vergrijsd. In al deze sectoren verlaten de komende tien jaar grote groepen de arbeidsmarkt. Het verhogen van de arbeidsparticipatie is niet genoeg om het tekort op te vangen, net zo min als het inschakelen van onbenut personeel.

Zuid-Limburg heeft een hoop nieuwe werknemers nodig. Maar hoe werf je die? Het tijdperk van ‘waar je brood is, is je vaderland’ behoort al jaren tot het verleden. Zeker omdat andere regio’s in ons land ook te maken krijgen met krapte op de arbeidsmarkt, gaat de concurrentie om personeel alleen maar toenemen. Aan de werknemers de keus waar ze willen werken. De beschikbaarheid van werk alleen zal dan ook niet voldoende zijn om arbeidskrachten naar je gebied te lokken. Je moet meer te bieden hebben, en het liefst voor-elk-wat-wils. Zo willen jongeren een bruisend uitgaansklimaat, terwijl gezinnen de voorkeur geven aan een veilige woonomgeving voor hun kinderen. Senioren vinden de nabijheid tot zorg belangrijk. En ook al heb je zoals Zuid-Limburg en Twente deze troeven in handen, dan nog stromen de mensen niet toe – hoe goed je campagne ook is. De battle for talent vraagt om inzicht in de verborgen verleiders van een regio. Waarom verhuizen we en waarheen?

Als Nederlanders al verhuizen, dan blijven ze meestal in de buurt. Uit CBS-cijfers blijkt dat elk jaar tien procent van de Nederlanders verhuist, van wie 67 procent binnen de gemeente. Van de 33 procent die naar een andere woonplaats gaat, blijft het merendeel in de omliggende regio. Slechts zeven procent van alle verhuizingen is van de ene regio naar de andere. Vaak is dat in het kader van een studie, de liefde of een droombaan. Jongeren, singles en hoogopgeleiden verhuizen het meest over lange afstand. In tachtig procent van de gevallen gaat het daarbij om twintigers of dertigers, met of zonder kinderen. Het is dan ook niet verrassend dat veel projecten gericht op het werven van nieuwkomers niet aanslaan. Neem de Blauwestad, een woonproject in Oost-Groningen dat in 2004 met veel bombarie is opgezet om rustzoekers uit de Randstad te trekken. Van de 1800 kavels zijn er tot de herbezinning van het project in 2010 maar zo’n 180 verkocht. De helft van de kopers kwam uit de buurt.

Maar Zuid-Limburg is toch veel mooier en dynamischer dan Oost-Groningen? Dat is waar, maar dat betekent nog niet dat mensen huis en haard verlaten om er een nieuwe toekomst te beginnen. Wees eerlijk: zou u voor promotie in uw werk en 1500 euro per maand extra van Zuid-Limburg naar het schone en nijvere Twente verhuizen? Grote kans dat u nee zegt – en dat is begrijpelijk. Ongetwijfeld hebben velen van u een warm gevoel bij de woonplaats, anders gezegd: een sense of place. Bovendien spelen praktische zaken, zoals de nabijheid van familie en vrienden en het feit dat de kinderen nog op school zitten, een grote rol. De enkeling die wel naar Twente wil verhuizen, is er vast geboren, heeft er familiebanden of kent de regio van vakantie. En wat voor Limburgers geldt, geldt ook voor Tukkers: er is veel dat ze tegenhoudt om de regio te verlaten. Niet omdat Zuid-Limburg of Twente niet interessant zijn, maar omdat de baten niet opwegen tegen de kosten.

Hoe kan Zuid-Limburg dan aan werknemers komen? Twee slimme streken liggen voor de hand: zet in op retourmigratie en zoek het in buitenlands personeel. De eerste strategie haakt aan bij de sense of place van Limburgers in den vreemde. Je kunt een Limburger immers wel uit Limburg halen, maar Limburg niet uit een Limburger. Het gevoel bij de streek blijft en kan een reden zijn om terug te keren als er zich een mooie baan aandient. Dat geldt niet alleen voor voormalige inwoners, maar ook voor alumni van de UM en de Hogeschool Zuyd, oud-ondernemers en andere Limburg-fans. Vanuit een vergelijkbare gedachte hebben bedrijven in Twente een Career Center opgezet dat ‘terugkomtukkers’ en hun partners assisteert bij allerlei praktische zaken die bij retourmigratie komen kijken. Zo zouden de Chemelot Campus, de lokale overheden in Zuid-Limburg en regionale welzijnsinstellingen zich kunnen richten op Limburgse studenten die over Nederland zijn uitgewaaierd. Ongetwijfeld heeft een groot deel van hen interesse in een stageplek, traineeship of baan in de Heimat.

Naast het terughalen van Limburgers is het aantrekken van buitenlands personeel een slimme strategie. Dankzij het Verdrag van Maastricht staat Zuid-Limburg bij de meeste Europese werknemers op het netvlies, of het nu gaat om de Poolse metaalarbeider die op zoek is naar een baan of om een Spaanse kennismigrant die een carrièrestap wil maken. Bovendien hebben niet-Nederlanders geen vooroordelen over regio’s binnen ons land, simpelweg omdat ze Nederland als één grote stad beschouwen. Vergelijk het met een Russische Matroesjka: in elke pop zit een andere pop. Buitenlanders zien de grootste poppen (Nederland, het zuiden, Limburg), terwijl voor inwoners de kleinste poppen (Mijnstreek, Kerkrade, Chevremont) relevant zijn. Met die poppen moet je durven spelen. Zo kan het voor Heerlen slim zijn om in internationaal verband aan te haken bij Maastricht, ook al druist dat in tegen de stadstrots. Buitenstaanders kijken nu eenmaal anders naar een gebied dan inwoners.

Wil Zuid-Limburg profiteren van de verzuidelijking van onze economie, dan moet de regio de handen ineen slaan. Over een aantal jaren zijn werknemers namelijk een schaars goed. Samenwerking tussen alle partijen op de regionale arbeidsmarkt is essentieel om dit dreigende personeelstekort op te vangen. Als we de keuze hebben, dan verhuizen we niet zomaar naar de andere kant van het land, zelfs niet met geld toe. Maak daarom gebruik van de sense of place van Limburgers die de regio verlaten hebben en probeer ze te verleiden tot retourmigratie. Ook het werven van buitenlands personeel is een optie, als je daarbij maar inspeelt op het beeld dat buitenstaanders van de regio hebben. Slimme streken gaan kortom niet uit van maakbaarheid, maar van haakbaarheid. In Twente bestaat de neiging bij dit soort vraagstukken nogal eens te denken: laot mear kuuln, t löp wal lös. Oftewel: zo’n vaart zal het wel niet lopen. Hopelijk heeft u in Zuid-Limburg meer daadkracht. Want alle vrijblijvende vergezichten over de regio ten spijt, de toekomst begint toch echt vandaag.

Deze tekst is een weergave van de tweede Zuidstadlezing die de Twentse hoogleraar Gert-Jan Hospers hield op 12 december 2011 in GaiaZOO in Kerkrade. Hospers doceert economische geografie aan de Universiteit Twente en is bijzonder hoogleraar city- en regiomarketing aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Recente boeken van zijn hand zijn Krimp! (2010) en Er gaat niets boven citymarketing (2011). Voor zijn onderzoek naar krimp, marketing en economie is hij regelmatig in Zuid-Limburg. De Zuidstadlezing is een initiatief van Regiobranding Zuid-Limburg.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/DSM.jpg

Deel dit: Deel dit!

“De ogen stonden op kwatta”, zegt Inèz Derksen wanneer ze in herinnering roept hoe het pas opgerichte Laaglandtheater elf jaar geleden naar Sittard verhuisde. “Dus jullie Amsterdammers komen hier in Limburg jeugdtheater maken? en voor hoe lang?”, vat ze de sceptische reacties samen toen de verhuiswagen voorreed.

Maar Inèz Derksen, haar partner Bas Zuyderland en het bevriende regisseursstel Silvia Andringa en Paul Jonker wisten het zeker: hun toekomst lag in het zuiden. Elf succesvolle jaren later zijn de omstandigheden behoorlijk gewijzigd. Andringa en Jonker keerden terug naar de Randstad, de relatie met de gemeente Sittard-Geleen is inmiddels behoorlijk bekoeld. En de door staatssecretaris Halbe Zijlstra aan de cultuursector voorgeschreven shocktherapie laat het uit tien werknemers bestaande gezelschap evenmin onberoerd.

Het Laaglandtheater zit op dezelfde plek waar het in 2011 van start ging: een voormalige nonnenschool tegenover het gemeentehuis. Directeur Inèz Derksen (Nijmegen, 1967) ontvangt op de eerste verdieping in wat vroeger, vermoedt ze, een natuurkunde- of scheikundelokaal moet zijn geweest. Met grote posters en nog grotere Perzische tapijten aan de muur, een lange tafel met tien stoelen, twee chaises longues en een bureau van getimmerde planken kun je niet spreken van een doorsnee kantoor. Wat ook geldt voor de bewoonster. De betogen van Derksen waaien alle kanten uit (om weer feilloos terug te keren bij het begin), haar kleding en lichaamstaal zijn even expressief als haar taal.

Met zo’n 160 voorstellingen trekt Het Laagland gemiddeld 24.000 bezoekers per jaar, gerekend volgens de Zijlstra-norm (17,5 procent van het subsidiebedrag terugverdienen) zit het gezelschap met gemiddeld 32 procent bijna op het dubbele. Toch gaat het Rijksbudget vanaf 2013 met ruim tien procent terug naar 500.000 euro. Derksen: “Dat plafond wijst je wel je plek, en dat maakt het heel zuur. Net als de sfeer waarin het gebeurt: ‘Ach, het is maar jeugdtheater…’.”

Waarna een bevlogen uiteenzetting volgt over het belang van jeugdtheater, de verbeeldingskracht bij kinderen – zoveel groter dan die van volwassenen – en de mythe van de kindertijd als paradijs. “Een hel kan het zijn. Je bent afhankelijk van je ouders, van het geld dat je van hen krijgt, van school, van de verwachtingen van volwassenen. Het zijn altijd anderen die alles voor je bepalen. Nee hoor, als volwassene wordt het leven pas leuk. Als je als volwassene niet gelukkig bent, mag je tot je 35^e je kindertijd als alibi gebruiken, daarna zit je nog maar één persoon in de weg en dat ben je zelf. Dan moet je een schop onder je hol krijgen.”

Jeugdtheater kan die kinderhel verzachten?

“Ja, het is belangrijk om de jeugdjaren niet te romantiseren. Mijn hart gaat uit naar kinderen die thuis zoveel moeten slikken, die niet beter weten. Tot ze bij vriendjes zien dat daar níet geslagen wordt, dat hun ouders elkaar wél knuffelen. De kindertijd is vaak een kwestie van overleven. Ieder kind ontwikkelt daarin een eigen systeem waar je je als volwassene weer van moet bevrijden. Met de beeldende kracht van het medium theater moedig ik kinderen aan om, als het er echt op aan komt, te leren trouw te zijn aan zichzelf.”

Ook voor Het Laagland is het een kwestie van overleven.

“Bij ons valt het in verhouding nog mee. Het Huis van Bourgondië is door Zijlstra helemaal geschrapt, Toneelgroep Maastricht moet vier ton inleveren. Je bent tevreden met wat je hebt opgebouwd, en dan krijg je er nóg een plafond bij. Moet je wéér diep ademhalen, wéér creatief en inventief zijn. Ergens houdt het op. Erger is dat het klimaat is verneukt. Ook ouders hebben het al over wat er allemaal gebeurt met hun belastingcenten.”

Zijlstra ziet jullie het liefst met elkaar fuseren.

“Jeugdtheater is efficiënter dan volwassenentoneel, een voordeel dat deels zou verdampen bij een fusie. Dat is kapitaalvernietiging. We willen graag samenwerken met alle Limburgse theatercollega’s, maar zien ook veel heil in samenwerking met musea, bibliotheken, muziekscholen, de toeristische sector, overal waar een jong publiek komt. Net als de Duitse scholen net over de grens.”

Je doet momenteel een gastregie in Stuttgart.

“Ik doe het al vijftien jaar, in Frankfurt, Mannheim, en nu opnieuw in Stuttgart. Ik verdien er geld voor Het Laagland en hou er ogen en oren wijd open om te zien hoe de collega’s daar werken.”

Vergelijk eens….

“In hou van de degelijkheid en de techniek van de Duitsers. Theater, cultuur in het algemeen, hoort er bij de opvoeding. Ook zonder gelikte pr-marketing komen kinderen en ouders naar het theater. Het is een paradijs. Elk theater heeft een eigen ensemble met een repertoire. Een stuk kan daar probleemloos vijf jaar worden opgevoerd, bij ons is dat ondenkbaar. Dan ben je oubollig, niet vernieuwend genoeg. Te gek voor woorden eigenlijk, zeker bij jeugdtheater. Nergens anders ververst het publiek zich zó snel.”

Dit is het 5e artikel in de reeks ‘Shocktherapie’ over de bezuinigingen in de cultuursector.
Het Laagland speelt Meester van de Zwarte Molen op 29/1 in Weert en 24/2 in Sittard, en Oervrienden op 8/1 en 25/1 in Sittard. www.hetlaagland.nl

Doorbraak Karlijn Hamers

Het Laagland leidt ook jong talent op. Karlijn Hamer (22) volgde er als puber workshops, speelde op het Sittardse festival Zomerzone en volgde de kleinkunstacademie. Nu speelt ze als professioneel actrice in Laaglandproductie Meester van de Zwarte Molen, die 85 keer wordt opgevoerd in Nederland en België.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/Ine-de-Decker-Press-1-IMG_0764.jpg

Deel dit: Deel dit!

Vergelijk de oude Maaspoort in Venlo met het theater na de verbouwing: een wat naar binnen gekeerde cultuurtempel verandert in een gebouw met veel glas dat de mensen naar binnen wil zuigen. Zo zal het ook echt moeten gaan, legt directeur Leon Thomassen uit, want de theaterbezoeker is kritischer geworden en neemt zijn beslissing later. Trouw als die er nog is, moet verdiend worden.

De Maaspoort had in 2010-2011 een dramatisch seizoen: negentien procent minder toeschouwers. Thomassen: “Het had te maken met de verbouwing, maar er zat ook iets structureel mis. Vergelijkend met andere theaters zagen we dat we in Venlo te weinig echte publiekstrekkers programmeerden. Aan cabaret deden we bijvoorbeeld echt te weinig.”

Voorganger Marcel ’t Sas moest van de raad van toezicht weg, omdat hij de drempel te hoog zou houden. Thomassen, tot dan de financiële man van De Maaspoort, nam zijn plaats in. Die achtergrond is terug te horen in zijn woordgebruik. Als een slager die zijn vlees in de aanbieding doet, schroomt hij niet om sommige voorstellingen te betitelen als “kassaknallers”. Als het Thomassen al op kritiek komt te staan, dan bereikt die hem niet. Hij zou het ook onterecht vinden. “De Maaspoort heeft nu een iets betere balans tussen commerciële en moeilijkere voorstellingen. Alles komt hier verder nog aan bod, ook moderne dans, klassiek en opera.”

Bovenal wordt het aanbod een stuk mínder. Voor het lopende seizoen 2011-2012 staat een kwart minder voorstellingen gepland. Thomassen: “Toch hebben we tot nu toe maar drie procent minder bezoekers. Dat betekent dat de bezetting per voorstelling flink is gestegen. In vergelijking met de rest van het land doe je het dan goed.” Thomassen gelooft dat de weg naar boven gevonden gaat worden, al zal dat ook afhangen van de duur van de economische crisis. Intussen moet er ook omzet komen uit nevenactiviteiten: de verbouwing, die voorjaar 2012 afgerond moet zijn, bezorgt De Maaspoort behalve een middenzaal ook een grand café en een terras. “We willen ook meer feesten, bedrijfsactiviteiten en congressen binnenhalen.”

Het piept en het kraakt bij de Nederlandse schouwburgen en theaters. Mede door de btw-verhoging (van zes naar negentien procent) werd aan het begin van dit seizoen nationaal een teruggang in de kaartverkoop met zo’n 15 procent gesignaleerd. Het Theater aan het Vrijthof in Maastricht programmeert weliswaar per theaterseizoen, de financiële rapportages aan de gemeente gaan per kalenderjaar. Voor 2011 rekent zakelijk directeur Jos Spauwen op een teruggang van zo’n vijf procent. In de twee jaar daarvoor trok de schouwburg al tien procent toeschouwers minder (in 2010 111.881 betalende bezoekers inclusief LSO en Toneelstadfestival) Spauwen heeft meer zorgen: “Je kunt er donder op zeggen dat grote producties om bezuinigingen af te wentelen nu hogere uitkoopsommen gaan vragen. Daar bovenop komen de bezuinigingsopdrachten vanuit de gemeente. Tot 2018 moeten we zo’n tien procent inleveren.”

Terwijl dat jaar nu net in het teken zou moeten staan van Maastricht Culturele Hoofdstad van Europa. Spauwen: “Zo’n doel vraagt juist om nauwe samenwerking met instellingen en gezelschappen, en het steeds uitpakken met aansprekende festivals. Dat kost moeite omdat ook bij die partners flink het mes moet in de uitgaven. De eerste neiging is dan al gauw om te gaan navelstaren, je terugtrekken op je eigen bastion. Dat willen we niet.” Ook het Toneelstad Festival dat afgelopen voorjaar ondanks het rijkelijk strooien met vrijkaarten weinig publiek trok, houdt het vertrouwen van de directie.

Het Theater aan het Vrijthof profileert zich graag als A-theater, een podium met een artistiek smoel. Het populaire werk, zoals de grote musicals, laat het steeds meer over aan Heerlen, dat ook beter geëquipeerd is voor dat soort grotere producties. Zakelijk directeur Spauwen vindt dat niet erg: “De uitkoopsommen zijn hoog bij musicals en ze zitten niet meer gegarandeerd vol, zoals zeven, acht jaar geleden. De grote hype is voorbij.”

Ondanks het teruglopend bezoekersaantal blijft het Theater aan het Vrijthof streven naar een 60-40-verhouding tussen artistieke en meer commerciële producties. Algemeen directeur Hugo Haeghens, die op die positie vorig jaar Jacques Giesen afloste: “Dat kan 62-38 of 58-42 worden, maar veel zullen we daar niet van afwijken.”

Komend uit het kleine Maasmechelen, waar het soms duwen en trekken was, koestert Haeghens het potentieel van een stad als Maastricht. “De stad kent een echt theaterpubliek.” De Belg gelooft wel dat er nog meer mogelijk moet zijn. “Door consequent vast te houden aan programmalijnen en in niches te springen, kun je op andere manieren trouw aan het huis creëren die vroeger vanzelfsprekender was door abonnementenverkoop en vroege losse verkoop. Als het publiek vertrouwen krijgt in de artistieke visie van een theater, dan betaalt zich dat uit. Kijk hoe vol het in Maastricht zit bij stukken van Toneelgroep Amsterdam en het Nationaal Toneel, of bij moderne dans. Het vergt een investering van misschien wel tien jaar, maar het loont.”

Haeghens wil ook kleinschaliger zulk vertrouwen opbouwen. “Een podium als AINSI, bij de ENCI-fabriek, biedt daar mooie mogelijkheden voor. Ik wil daar vanaf volgend jaar jazz en performance van internationaal niveau programmeren. Voor een kamermuziekserie gaan we de Sint-Janskerk gebruiken. In Maasmechelen lukte het na een periode van opbouw ook om daarmee grote namen en toeschouwers te trekken.”

Veertig kilometers oostwaarts toonde Parkstad Limburg Theaters de afgelopen jaren grote ambitie. In 2007 trokken de podia in Heerlen en Kerkrade 181.671 bezoekers. Vorig jaar waren dat er 220.652. Van een terugloop, zoals elders, is nog steeds geen sprake, wel van een verminderde groei. “Reden voor waakzaamheid”, zegt directeur Bas Schoonderwoerd. Dat er nog steeds meer mensen komen, heeft in elk geval niets te maken met meer voorstellingen. “Dat aantal is gelijk gebleven. En producties van het festival Cultura Nova worden sinds 2009 ook niet meer meegerekend. Dus het plaatje had er nog beter uit kunnen zien.”

Schoonderwoerd vreest dat de schouwburgen door de cultuurdiscussie (teneur: kunst is duur en elitair) een poenig imago hebben gekregen. “Het is relatief onbekend dat we bij musicals vijf rangen hebben. Zo’n voorstelling kun je dus ook voor twintig euro mee maken.”

Dat het in Heerlen ondanks alles nog redelijk crescendo gaat, schrijft Schoonderwoerd deels op het conto van wat in die stad de Culturele Lente wordt genoemd. “Al moet onderzoek, dat nu plaatsvindt, uitwijzen of die Lente ook echt bestaat. Verder proberen we met zes programmeurs met ieder een gebied voor langere tijd programmalijnen uit te zetten. Zelf doe ik muziektheater en musical. Als programmeurs hun terrein en de makers die daar actief zijn goed in de gaten houden, kunnen ze het publiek steeds een stap voor zijn. De programmeurs zijn bij ons ook leidend bij de vermarkting van de voorstellingen. Zij kennen hun publiek. Met deze aanpak wordt de programmering minder hyperig, wordt er met kennis van zaken wat ontwikkeld. Met series creëer je een soort trouw bij het publiek.”

Ook over de grens, in Genk, is de stemming opperbest. De verhuizing van de plaatselijke schouwburg naar C-mine, het complex van de voormalige Winterslagmijn, zorgde in het eerste seizoen voor een publiekstoename van twintig procent. Dat komt bovenop de gestage groei in het decennium daarvoor, de opgaande lijn zet door. Programmeur Eddie Guldolf: “Begin oktober zaten we qua kaartverkoop al op een niveau dat we een jaar seizoen eerder pas in februari hadden.”

Het publiek in Genk komt uit de regio, maar ook van verder. “We trekken mensen tot Aarschot en Leuven.” Ook in de Nederlandse grensstreek ontstaat een nieuw publiek. “Die toeschouwers hebben drie redenen om naar hier te komen: het soort voorstellingen dat ze hier kunnen zien, de kaartjes die goedkoper zijn en de mijnsite; in Nederland is veel uit het mijnverleden gesloopt, daar is de herinnering vervaagd. Die bijzondere sfeer maakt dat ook artiesten geneigd zijn eerder te kiezen voor een optreden in Genk, als ze maar één optreden in Belgisch-Limburg doen. In het verleden zou dat vrijwel automatisch Hasselt of Tongeren zijn geworden.”

Guldolf kiest niet voor de makkelijkste weg: “Het is redelijk eenvoudig om het abonnementenpubliek te trekken met alleen maar comedy en grote namen uit de rock. Maar we halen hier liever verschillende soorten publiek binnen. Dat is iets meer een gok. We hadden in november Tom Lanoye hier twee avonden staan. Daar leg je aan het begin van het seizoen hooguit een fundament van honderd kaarten per voorstelling voor. Later, soms veel later komt de rest. Uiteindelijk waren beide avonden uitverkocht. Dat wist ik, maar niet iedereen wilde het geloven.”

C-mine is de thuisbasis, maar het theater maakt ook uitstapjes. “Het eerste seizoen dat we hier zaten, hebben we niets op locatie gedaan. Omdat we ons volledig wilden concentreren op de nieuwe plek. Dit seizoen doen we dat nadrukkelijk wel: in een oude garage, in een natuurgebied.”

Nieuwe positieve effecten voor C-mine verwacht Guldolf van de oplevering van het centrale plein van het complex, dit voorjaar, en de nomadische kunstbiënnale Manifesta die dit jaar Genk aandoet. Een kunstendebat zoals in Nederland heeft België nog niet gekend, maar ook hier staan cultuurbezuinigingen op til. Guldolf: “Financieel zijn wij vooral afhankelijk van de gemeente Genk, die onze ambities deelt, maar landelijke maatregelen zullen toch hun effecten hebben.”
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/THEATER-VENLO-PRESSSS.jpg

Deel dit: Deel dit!

Aad de Haas was een vrijgevochten Rotterdammer, een vurig katholiek, een stokebrand, een verzetsman en een kunstenaar met temperament. In de oorlog belandde hij in Zuid-Limburg, waar hij onderdak en emplooi vond, en waar hij zijn hele leven zou blijven. Als gelovig mens maakte hij veel werk voor religieuze gebouwen, maar daarnaast veel vrije schilderkunst, portretten, houtsnedes, etsen – alles bij elkaar een gevarieerd en levendig oeuvre waarvan in de provincie Limburg en daarbuiten nog veel te vinden is. De Stadsgalerij Heerlen, bijvoorbeeld, kocht eind vorige eeuw zo’n 250 werken uit De Haas’ nalatenschap.

Zo hangt er in het raadhuis van Landgraaf een serie opmerkelijke schilderingen van zijn hand. Het is een kruiswegstatie, veertien afbeeldingen van de laatste tocht van Jezus geschilderd in een rake, direct getekende stijl met opvallend contrasterende kleuren. Het is een raar gezicht: de schilderingen zijn uit een muur gehakt en hangen als grote brokken metselwerk op een wand in dat onooglijke gemeentehuis, toch al niet echt een plek waar je een mars naar Golgotha verwacht. Maar dan is het ook nog eens een versie die er niet om liegt: de schilder heeft het lijden scherp aangezet. De Romeinse soldaten die Christus aan het kruis nagelen dragen Duitse helmen. De hoofdpersoon is mager en geteisterd, de ogen toegeknepen, de vingers in doodsnood gesperd. De doornenkroon lijkt uit zesduims spijkers te bestaan.

Aad de Haas (1920-1972) maakte deze kruisgang in 1958 voor de kapel van het St.-Jozefsziekenhuis van Heerlen. Toen die in 1970 werd gesloopt kon een bewonderaar van zijn werk voorkomen dat de kruisgang verloren ging. De afbeeldingen werden uit de muur gezaagd, opgeslagen, en in 1987 aan de gemeente Landgraaf geschonken. Daar hangen ze nu: uit hun verband, zonder de gelovige context, vervreemd. Voor leven en werk van De Haas is dat exemplarisch.

In navolging van een doorlopende wisselpresentatie in Schunck Heerlen wijdt de Kunsthal Rotterdam dit najaar een overzichtstentoonstelling aan zijn werk. Het is een eervolle presentatie omdat De Haas – met alle respect – niet tot de grootste naoorlogse kunstenaars van ons land behoort. Hij stierf jong; in de korte tijd tussen zijn afstuderen in 1942 en zijn dood varieerde hij bovendien sterk in stijl en medium. De tentoonstelling toont honderdtien schilderijen en een overzicht van de Haas’ grafiek, tekeningen. Er staan ook meubels die door De Haas werden beschilderd.

De tentoonstelling biedt zicht op een rusteloos, misschien wel grillig kunstenaarschap, waarin emoties altijd aan de oppervlakte liggen. Het ene ogenblik is de Haas een vinnige, hoekige expressionist, vergelijkbaar met Otto Dix of Max Beckmann, maar even later vertoont hij een Chagall-achtige spiritualiteit in een ‘doezelende’ stijl die aan Redon doet denken, elegisch, zacht, dromerig en harmonisch. Er zit een chronologie in die stijlveranderingen, maar toch ook weer niet: alles kan altijd opduiken. Het is duidelijk dat er in zijn borst allerlei stijlen en vormen om voorrang streden.

De oorlog is de katalysator van De Haas’ rusteloosheid. Al in zijn studietijd keert hij zich openlijk tegen de bezetter, die al voor zijn afstuderen werk in beslag neemt. Toch blijft hij ook daarna stoutmoedig exposeren en wordt hij gevangengezet. Wanneer de Gestapo op het punt staat de ‘ontaarde’ kunstenaar om het leven te brengen, wordt hij om onverklaarbare redenen vrijgelaten en hij duikt onder in Zuid-Limburg. Daar weet hij ternauwernood te overleven. Een bevriende pastoor helpt hem aan onderdak en daarna, als de oorlog voorbij is, aan een opdracht: de beschildering van het interieur van het St. Cunibertuskerkje in Wahlwiller. Een kruisgang, een altaarstuk en grote figuren op de wanden. In 1947 begint hij er aan.

Wie dat werk anno 2011 ziet kan zich de rel die volgde nauwelijks voorstellen. De Haas schilderde zijn kruisgang in zijn ‘doezelende’ stijl. De achtergrond is helder goudgeel, de figuren hebben vage contouren en kinderlijke vormen, alleen hun ogen zijn als zwarte kooltjes herkenbaar, waardoor de ernstige gebeurtenissen een poëtische, meditatieve waarde krijgen. Op de wanden van de kerk en boven het altaar maakte hij grotere schilderingen van Bijbelse figuren, engelen en heiligen op groene en paarse fonds. Het geheel doet denken aan vroegchristelijke decoraties als in de catacomben van Rome, de mozaïeken van Ravenna of de eerste werken van Giotto.

Naar verluidt ging De Haas geheel in het werk op. Hij stond gehuld in een oude pij op de steiger en voelde zich volkomen deelnemer aan het lijden van Christus. De burgers van Wahlwiller kwamen kijken. Ze vonden het best mooi, maar dat gold niet voor iedereen. De kritiek kwam uit verdachte hoek, van de criticus Albert Kuyle, een verstokte katholieke fascist die in de oorlog volkomen aan de verkeerde kant had gestaan. Zonder het werk zelf te hebben gezien trok Kuyle van leer tegen de schilderingen, die hij “onnozel, onmachtig en daarom hinderlijk” vond, en “ronduit ontoelaatbaar”. De kerk zou deze kunst moeten verbieden, zei Kuyle. De kwestie liep opeens hoog op. Een Nederlandse pater in Rome kaartte de zaak aan in het Vaticaan, en in een pauselijke encycliek werd het werk van De Haas veroordeeld als “misvormingen en verkrachtingen van de gezonde kunst”, in strijd met “de christelijke betamelijkheid, zedigheid en vroomheid”. En hoewel de pastoor van Wahlwiller het voor De Haas opnam, net als vele andere vooraanstaande katholieken, kwam het bisdom tussenbeide. Het werk moest weg. Bijgestaan door de dorpspastoor haalde De Haas op Goede Vrijdag 1949 zijn kruiswegstaties van de muur. “Onze Lieve Heer vliegt de kerk uit”, zei hij later, en: “Het enige verschil met de nazi’s is dat ze de nagels niet van je poten af trokken.”

De affaire had grote betekenis voor De Haas. De vergelijking met de nazi’s was cru, maar niet overdreven: binnen vijf jaar was zijn werk eerst door de Duitsers en daarna door de kerk van Rome verketterd en in beslag genomen. Het maakte hem alleen maar nog strijdbaarder. In zijn werk van de jaren vijftig en zestig zette hij zijn maatschappijkritiek steeds krachtiger neer in vinnige kleuren en hele expliciete erotische scenes.

In de jaren vijftig keerde het tij in de Kerk, en al gauw vond ook ‘moderne’ kunst in de kerkgebouwen een plaats. Die ommekeer verklaart de opdracht voor de kruisgang in de kapel van het Ziekenhuis in Heerlen, die nu in Landgraaf hangt. De Haas had echter zijn vage, poëtische stijl inmiddels afgeschud. Zijn Christus in Heerlen was een gemartelde medemens, niet een hemelse overwinnaar, en zijn beulen droegen de laarzen en helmen van het Derde Rijk. Het lijkt duidelijk dat de kunstenaar zich sterk met Jezus vereenzelvigde.

De staties uit Wahlwiller werden overigens niet vernietigd, maar ze belandden in het Bonnefantenmuseum. In 1980 werden ze in het kerkje teruggeplaatst. De Haas werd postuum gerehabiliteerd, in het kerkje van Wahlwiller, door bisschop Wiertz.

Aad de Haas, Geloof, Heimwee en Liefde. Tot en met 4 maart in de Kunsthal, Rotterdam. www.kunsthal.nl
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/Aad-de-Haas-De-dood-en-het-meisje-1966-olieverf-op-paneel-collectie-SCHUNCK.jpg

Deel dit: Deel dit!

Romy (Schaesberg, 1961) is de oudste. Toen ze na de middelbare school niet meteen wist wat ze wilde, ging ze naar de kunstacademie in Tilburg. Ze koos voor de afdeling textiele werkvormen, want ze was heel handig. “Francy was de tekenaar in de familie”, vertelt Romy. “Zij wist vanaf het begin dat ze kunstenaar wilde worden. Ik niet. Als ik iets getekend had en ik liet het aan haar zien, dan veranderde ze een lijntje en ineens was het goed.”

Tijdens haar studie kwam Romy voor het eerst in een museum. Ze raakte diep onder de indruk van Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue van Barnett Newman. Maar tekenen of schilderen ging ze nog steeds niet. De textiel maakte langzaamaan plaats voor fotografie. Ze kreeg bekendheid met indringende, ogenschijnlijk zeer eenvoudige portretten. Die eenvoud zit hem in de doorgaans frontale afbeelding en het vrijwel ontbreken van rekwisieten, dat zie je meteen, maar er is nog iets. Romy: “Ik heb altijd gezocht naar manieren om het beeld zo ‘plat’, zo tweedimensionaal mogelijk te maken. Ik heb geëxperimenteerd met de belichting, met allerlei soorten achtergronden en met afdrukken in hele grove korrel. Twee jaar geleden kreeg ik een opdracht van een communicatiebureau in Amsterdam. Ik maakte een ontwerp op basis van een foto van een bloeiende magnolia. ‘Daar zou je een tapijt van moeten maken!’ zeiden we tegen elkaar. Zo ben ik terecht gekomen bij het Textiellab van het Textielmuseum in Tilburg. Sinds dat moment ben ik weer helemaal terug bij de textiel. De moderne, computergestuurde weeftechnieken bieden geweldige mogelijkheden om foto’s in te weven. En kijk maar eens goed, daarmee heb je in één klap de ‘platheid’ die ik altijd heb gezocht!”

En nu verschijnt zus Petra op het toneel – bijna letterlijk, want zij werkt als kostuumontwerpster bij Scapino Ballet. Voor de tentoonstelling in Heerlen maakte Romy zwart-witte weefsels op basis van haar fotografische portretten. Petra verwerkte ze tot jurkjes in grote, eenvoudige patronen. De ‘platheid’ blijft bestaan, maar wordt hier en daar doorbroken door afsnijdingen en rimpelingen.

Tenslotte de derde zus, de tekenaar. Ook zij legde zich geleidelijk toe op de fotografie. “Maar”, voegt Romy er onmiddellijk aan toe, “Francy kijkt nog steeds heel sterk als een schilder.” In de afgelopen jaren exposeerde ze nauwelijks. Wel maakte ze duizenden foto’s van bossen, parken en stedelijke landschappen. Het zijn verstilde beelden, waarin de vormen soms bijna oplossen in lichtwarreling en wemeling van kleur – ik moet teruggrijpen op Couperus om de juiste woorden te vinden.

Wat de drie zussen gemeen hebben wordt, ondanks de verschillen in materialen en onderwerp, eigenlijk meteen duidelijk. Dat is de eenvoud, de kernachtigheid, de verstilling.

f. Werk van Romy, Francy en Petra Finke. Van 23 december t/m 12 februari 2012 in kUs Heerlen. www.kunstencentrumsigne.nl.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/romy-finke.jpg

Deel dit: Deel dit!

Uitgerekend in Cannes, waar de verfilming van zijn roman Mephisto ruim dertig jaar later furore zou maken, nam Klaus Mann op 21 mei 1949 een overdosis slaappillen. Onverwacht was dat niet. Al voor zijn twintigste speelde hij met de gedachte aan zelfmoord, niet bij wijze van decadente excentriciteit maar als uitweg uit een verscheurd bestaan.

Misschien heeft de zekerheid van een finale zelfbeschikking Klaus Mann (1906-1949) hem tot die fatale dag in Cannes net voldoende mentale bescherming geboden tegen de weerstand die hij met zijn levensgevaarlijke non-conformisme opriep. Zeker is dat hij kort voor zijn dood, in zijn laatste essay, gewaagde van een golf van zelfmoorden als ‘rebellie van de hopelozen’ – antifascistische intellectuelen, schrijvers, kunstenaars – die de zelfgenoegzame lethargie van de Duisters misschien aan het wankelen zou brengen.

Toen Klaus Mann werd geboren was zijn vader, Thomas Mann, auteur van Buddenbrooks (1901), al een beroemdheid. Maar nestwarmte heeft dat niet opgeleverd, integendeel. Hoewel hij nooit definitief met zijn ouders heeft gebroken, heeft Klaus zich zijn leven lang in toenemende radeloosheid en radicaliteit van zijn elitaire, grootburgerlijke milieu verwijderd, letterlijk en figuurlijk. Op zijn achttiende trok hij met zijn ‘verloofde’ Pamela Wedekind naar Berlijn, waar hij als theatercriticus, acteur en auteur aan de kost kwam. Met de roman De vrome dans waarmee hij op zijn negentiende debuteerde zette hij de verhoudingen op scherp, en niet alleen met zijn vader. Klaus bekende zijn homoseksualiteit, in de Republiek van Weimar destijds nog een misdaad. Direct daarop publiceerde zijn vader een essay Over het huwelijk, waarin hij homoseksualiteit als vloek betitelde. Weer een jaar later speelde Klaus met Pamela, zijn zus Erika en haar verloofde Gustaf Gründgens – het onstuimige viertal vormde kortstondig een ménage à quatre – in een theaterstuk van hemzelf dat vooral vanwege de beroemde kinderen Mann enorme aandacht in de boulevardpers kreeg.

Ik noem de naam van Erika’s verloofde niet zomaar. Gründgens zou in de tragische geschiedenis van Klaus Mann een hoofdrol spelen, incognito en tegen wil en dank. Die geschiedenis is zo hectisch en wisselvallig dat ze niet in een paar honderd woorden valt samen te vatten. Klaus werkte als een bezetene, publiceerde het ene boek na het andere, reisde van hot naar her, kwam tweemaal in een ziekenhuis in Zürich terecht om af te kicken van een heroïneverslaving, maakte in 1927 met Erika een reis om de wereld en vluchtte zes jaar later, direct na de machtsovername door Hitler, naar Amsterdam, vervolgens naar Zürich, Parijs, Praag en de VS, waar ook zijn vader, in 1929 vereerd met de Nobelprijs, zich inmiddels had gevestigd. In Amsterdam gaf hij een exil-tijdschrift uit en deed hij pogingen ‘een antifascistisch front’ te vormen met onder meer Bert Brecht, Ernst Bloch, Albert Einstein, Joseph Roth en Boris Pasternak, maar de uitgave van het tijdschrift moest wegens te geringe afzet worden gestaakt.

En dan, in 1936, schrijft hij Mephisto, ‘de roman van een carrière’, zoals de ondertitel luidt. Het idee was niet van hemzelf. Mann, nog altijd financieel ondersteund door zijn ouders, verkeerde in ernstige geldnood, maar werd door zijn vriend en lector Fritz Landshoff, verantwoordelijk voor de exilliteratuur bij Querido, op de been geholpen met een jaarcontract voor een roman. Een andere vriend bracht hem op het idee ‘de roman van een homoseksuele carrièrist in het Derde Rijk’ te schrijven; daarbij dacht hij in het bijzonder aan de figuur van de intendant van het staatstheater – en die kende Mann maar al te goed: Gustaf Gründgens, wiens leven een heel andere loop had genomen dan het zijne. Dat was een fascinerend idee. Maar ook een gevaarlijk en voor Mann moreel dubieus idee. Hij verafschuwde Gründgens rol in de pompeuze nazistische cultuurpolitiek, zijn gevlei en gekonkel met Hermann Göring en Joseph Goebbels. Maar door zijn afkeer schemerde ook nog altijd iets van de liefde van vroeger. Mocht hij zijn oude vriend als laffe opportunist te kijk zetten?

Zelf heeft Mann het autobiografische karakter van zijn boek altijd ontkend, maar dat Gründgens model heeft gestaan voor Hendrik Höfgen wordt door geen kenner betwijfeld. Höfgen begint zijn theatercarrière in Hamburg, als socialist en aanhanger van een revolutionair theater à la Brecht, maar kiest als de tijden moeilijk worden voor de makkelijkste weg van aanpassing, roem en succes. Dat hij daarvoor zijn politieke idealen moet verkwanselen, ach, het zij zo, je moet er wat voor over hebben om bij de arische theaterbazen in Berlijn in de smaak te vallen. Zonder veel scrupules verraadt hij ook zijn buitenechtelijke geliefde Juliette, een donkere nachtclubdanseres uit Hamburg, ‘prinses Tebab’, met wie hij op het moment van Hitlers machtsovername in Spanje is voor filmopnamen. Zijn cynisme wordt het beklemmendst als hij in de pauze van Goethes Faust, waarin hij de rol van de duivelse verleider Mephisto speelt, in de loge van de minister-president wordt gevraagd die hem voor zijn spel wil complimenteren. De overige toeschouwers volgen die ‘betoverende pantomime’ met open mond. Höfgen moet wel dolgelukkig zijn – maar, suggereert Mann, zou hij niet ook huiveren van angst en zelfhaat?

Hoe breng je die roman anno 2011 op de planken? Mephisto thematiseert de individuele verantwoordelijkheid in tijden dat het individu geruisloos moest ondergaan in de roes van het collectieve nationale belang. Dat was in 1936 geen studeerkamerthema: ook de kunstenaar werd op straffe van uitsluiting en erger tot collaboratie met de machthebbers gedwongen. Weliswaar moeten kunstenaars ook nu keuzes maken, maar het zou pathetisch zijn om die serieus met de keuzes van toen te vergelijken. Erik-Ward Geerlings, die de drievoudige bewerking van de roman (taal, genre, inkorting) voor Toneelgroep Maastricht voor zijn rekening nam, heeft het verhaal, afgezien van enkele details in de dialogen, dan ook niet geactualiseerd, gelukkig, het publiek is zelf wel in staat eventuele parallellen tussen toen en nu te zien. Of de regiekeuze voor een karikaturale speelwijze ook zo gelukkig is betwijfel ik: veel onderstrepende gestiek en achter elke zin drie uitroeptekens, dat komt de subtiliteit van de karakters niet ten goede. Hans Trentelman, die de intendant speelt, laat zien dat je met een meer ingetogen benadering werkelijk iets van de gewenste spanning voelbaar kan maken.

Manns Mephisto werd in de Bondsrepubliek pas uitgegeven toen het nazisme geschiedenis was geworden en Höfgen allang was overleden, in 1981, na veel juridische touwtrekkerij. De laatste oorlogsjaren had de gekwelde auteur als vrijwilliger in het Amerikaanse invasieleger gevochten tegen de nazi’s, zijn homoseksualiteit moest hij daarvoor verbergen. Toen Gründgens op 3 mei 1946 in Berlijn een bejubelde comeback maakte, zat Klaus in de zaal; het woedende artikel dat hij daarover schreef bleef ongedrukt. Gründgens collaboratie, zoals met haatliefde te boek gesteld in Mephisto, werd met de mantel der liefde bedekt. Onderhandelingen over publicatie van het boek strandden in 1948 op de lafheid van Manns Duitse uitgever: Gründgens speelde immers weer ‘een zeer belangrijke rol’ in het culturele leven. Mann reageerde met sarcasme en vroeg zijn exemplaar van het boek terug. Dat was op 12 mei 1949. Negen dagen later maakte hij een eind aan zijn leven.

Mephisto door Toneelroep Maastricht, op tournee t/m 23 februari. www.toneelgroepmaastricht.nl
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/mann.jpg

Deel dit: Deel dit!

Jurk 195 euro. Pantalon 85 euro. Sjaal 64 euro. Zo ziet modefotografie eruit in gewone blaadjes, tussen vier recepten met pompoen en het verhaal van een gelukkige scheiding. Zo’n hoofdredacteur hoeft Peter Lindbergh niet te bellen. Daar is de fotograaf te duur voor. Bovendien doet hij voor zoveel geld niet eens wat ze vragen.

In de aan de fotograaf Peter Lindbergh (Leszno, 1944) gewijde tentoonstelling in het FotoMuseum in Antwerpen hangen de bewijzen. Bijvoorbeeld: een model in streepjespak op de markt. Alleen aan de stand van haar benen kun je zien dat ze een professioneel is, want Peter Lindbergh heeft haar hoofd, kapsel, make-up en feel for fashion van de foto gesneden. De kadrering is linksonder weggezakt voor een jongetje met een hemd en een das. Zijn moeder heeft haar best gedaan, maar modieus is toch anders. Het is geen modefoto die ze bij Libelle zouden waarderen. Een mens moet dapper zijn om het te durven. Idem voor het meisje met de kale tak en het meisje zo iel dat je het trottoir door haar kleren ziet. Peter Lindbergh is niet geïnteresseerd in gewoon mooi.

Natuurlijk is er de beroemde foto van Kate Moss in salopette, want Lindbergh is de pionier van het beroemde supermodel. Naomi Campbell, Linda Evangelista, Cindy Crawford en Christy Turlington, zulke dames. Het was al glamour wat de klok sloeg, maar niet als Lindbergh klik deed. Niemand heeft Naomi Campbell ooit zo hard zien lachen als op een portret van Peter Lindbergh.

Daarom is het ook interessant dat op de tentoonstelling in Antwerpen een kast staat vol contactafdrukken. Kate Moss-met-de-tuinbroek staat er vijf keer in rijtjes van zes, hetzelfde tinnen soldaatje maar telkens een beetje anders. Vraag is hoe lang de fotograaf met zijn vergrootglas boven de prentjes heeft gehangen om te beslissen welke Kate hij zou kiezen, la pièce unique uit een seriewerk van meer dan 60 Kate Mossen. Welke kunstenmaker wil op die manier in zijn kaarten laten kijken? Alleen degene die zijn eigen werk, inbegrepen het onderwerp, durft relativeren, de dikke Duitser dus.

Lindbergh schiet modefoto’s, vaak mét commentaar in het knuistje. Zo staat ene Tracy Wang te poseren bij een garagepoort in de Universal Studios van Hollywood. Het is een saai decor en de jurk van Tracy is niets bijzonders, maar de fotograaf heeft er een saus van regenboog overheen gegooid waardoor het allemaal opnieuw de moeite waard wordt. Al blijft de regenboog een kwestie van licht en is licht totaal tijdelijk. Peter Lindbergh wil er blijkbaar niet in slagen om zijn eigen genre, dat van de modefotografie, au sérieux te nemen. Of waarom maakt hij op een defilé van Boss een harde, lelijke foto met alleen maar schoenen en broekspijpen.

Peter Lindbergh is het jongetje dat af en toe zijn vieze nageltje in de slagroomtaart wil duwen. Hij doet het in ieder geval véél stijlvoller dan de mensen die na de tentoonstelling hun FoMu-stickertje achterlaten op de poster van Nina Burri. Drie keer raden waar de meeste vignetten kleven? Juist ja, op de tieten en tussen de benen van de danseres. De tragiek zal Peter Lindbergh vast niet verbazen.

Modefotografie is niet zijn dada. Peter Lindbergh geeft het graag toe. En mode an sich interesseert hem eigenlijk ook niet. Het verklaart zijn eigen voorkomen. En het verklaart ook waarom Lindbergh af en toe flinke stappen zet buiten de mode. Los van modellen. Wars van textiel. Op het politieke af. Op de tentoonstelling in Antwerpen hangt een foto uit 1989 van de Brandenburger Tor in Berlijn. De vlag boven het vierspan met de godin Victoria hangt slap. De lucht is troebel en het uitzicht valt dood op de banaliteit van de muur. Tot zover de grandeur van een rijk.

Nog een beeld uit de Berlijn-reeks van Lindbergh is Wim Wenders’ Büro uit 1989, een betonnen woonblok in het donker. Door het bovenste raam brandt licht. Zo stom is het. Tot je weet dat daarbinnen Wim Wenders aan het werk is, wat de foto ineens interessant maakt. Of het nu écht diens bureau is of niet. Wenders en Lindbergh zijn vals genoeg om erover te durven liegen. De kijker kan een stille getuige zijn van een meesterwerk. Of ze hebben hem gefopt. Misschien zegt het iets over film en over fotografie. Dat het een spelletje is met licht en dat het maar heel even bestaat. Het is jammer voor de kunst en typisch voor een mensenleven.

Peter Lindbergh. Tot 29 januari in FoMu Antwerpen. www.fotomuseum.be
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/Peter-lindberg-niet-aansnijden.jpg

Deel dit: Deel dit!

Het muntje viel op 25 november, tijdens de uitreiking van de Inspiratieprijs van het Prins Bernhard Cultuurfonds in het Gouvernement in Maastricht. Op de voorste rij zaten Bonnefanten-directeur Alexander van Grevenstein en Schunck-directeur Stijn Huijts gezellig met elkaar te keuvelen.

Nou en?, zult u zeggen.

Nou ja, die twee waren nooit zo’n keuvelaars. Ze waren de Cruijff en Van Gaal van de Limburgse kunstwereld. Toen ik afgelopen zomer bij Van Grevenstein informeerde over zijn opvolger, noemde hij het “onbestaanbaar” dat die uit de regio zou komen. Vier maanden later, op die vrijdagnamiddag in het Gouvernement, begreep ik dat het onbestaanbare niet bestaat en dat Stijn Huijts de nieuwe directeur van het Bonnefanten zou worden. Iets wat ik in maart 2011 op deze plaats al als de meest logische uitkomst had beschreven, waarvoor ik van diverse kanten met pek en veren werd beloond. Zo gaat dat.

Dat de bekendmaking twee maanden op zich liet wachten, had te maken met de kronkelige wegen die selectiecommissies nu eenmaal bewandelen, en de Seelenmassage die nodig was om te voorkomen dat Huijts en Van Grevenstein, die tot zijn pensionering in 2013 in Bonnefantendienst blijft als adviseur, elkaar de tent zouden uitvechten.

Even voorspelbaar als de benoeming was de verzuchting in Heerlen hoe het nu verder moest met de daar in 2006 aangetreden ‘culturele lente’. Het begrip werd gemunt door de toenmalige burgemeester Toine Gresel en was bedoeld als prikkel, de stad moest zich nu toch echt aan de eigen haren uit het moeras trekken. Gresel begreep dat het vijf voor twaalf was voor Heerlen dat tientallen miljoenen guldens had geïnvesteerd in de uitbreiding van het theater en de redding van het totaal verkommerde Glaspaleis.

Die zo gewenste culturele lente kreeg een jaar later den gezicht toen Stijn Huijts directeur werd van het Glaspaleis.

In de jaren erna werd Schunck, de nieuwe naam die over de grens beter bekt dan het onuitspreekbare Glaspaleis de middelpuntvliedende as die Heerlen cultureel aanzien gaf. De ene keer puilde het gebouw uit van de mensen, een andere keer was het angstvallig rustig. Maar er gebéurde wat. Ambitieuze exposities over Oscar Niemeyer, John Cage en Niki de Saint Phalle werden afgewisseld met gewaagde presentaties van Kim Gordon en Stanley Donwood, het internationale hiphopfestijn IBE groeide in no time uit tot een Heerlense traditie. Onder Huijts werd Schunck (een bijna onmogelijk gebouw om te bespelen trouwens) een van de weinige plekken waar cross over meer is dan een modewoord.

Maar het lot van iedere frontstrijder is dat de medailles lang op zich laten wachten. Het trots durven zijn op datgene wat hier de laatste jaren is gerealiseerd, gaat veel Heerlenaren moeilijk af, zei Huijts laatst in een tv-interview. Daar klonk enige frustratie in door, maar hij hoeft niet ongerust te zijn. De fierheid op wat is bereikt zal met terugwerkende kracht bezit nemen van de stad nu zijn vertrek leidt tot een collectief terugkijken op de afgelopen vijf jaar.

De culturele bloei van Heerlen, daarover geen misverstand, is inmiddels meer dan een mantra. De Parkstad Limburg Theaters trekken jaarlijks 220.000 bezoekers, dat is het dubbele van de score van het Theater aan het Vrijthof. Waar het culturele leven in Maastricht grotendeels van bovenaf wordt bepaald, heeft Heerlen een zelforganiserende subcultuur (i-beta, ,Zwart Goud, KuS, Cultuurbrouwerij, ec-CBS) die zich steeds nadrukkelijker manifesteert. Daarmee vergeleken, zei de Heerlense cultuurcriticus Ben van Melick laatst met gevoel voor de onderlinge verhoudingen, “wekt Maastricht vooral de indruk van een slapend studentenstadje.” Laat Stijn Huijts vooral een grote wekker meenemen.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/IMG_7522Stijn-Huijts1.jpg

Deel dit: Deel dit!

“Eindeloos repeteren? Heerlijk!

Een plaat opnemen? Geweldig!

Voor publiek spelen? Verschrikkelijk!”

Het muzikale leven van jazzpianist Leo Cuypers werd in de loop der jaren meer en meer een strijd tegen zijn podiumvrees. “Het begon met niet meer kunnen eten voor een optreden. Daarna volgde ’s morgens wakker worden en meteen moeten overgeven. Het werd zo erg dat ik al een week voor een optreden niet lekker werd. Het eindigde ermee dat ik mooie concerten, die ik aangeboden kreeg, afbelde met de smoes dat ik mijn pols had gebroken.”

Het zwarte gat ná een concert wende evenmin. Cuypers werd na optredens steevast overvallen door een diepe eenzaamheid. “Het applaus was heerlijk. De leegte erna kon je opvullen met een van de vrouwen aan de bar. Maar er was niks wat echt werkte. Ik heb het proberen te temperen met alle mogelijke middelen. Dan was ik soms zo lam, dat ik niet meer kon spelen. Dat ik longemfyseem kreeg, was mijn redding. Anders waren die podiumvrees en die middelen tegen elkaar op blijven vechten, met Leo als grote loser. Dan was ik er aan kapot gegaan.”

Leo Cuypers (Heemstede, 64) stamt uit een muzikale familie. In zijn kinderjaren verhuisde het gezin vanwege de astma van moeder naar Zuid-Limburg. Daar kwam de jonge Leo via zijn broer in contact met de jazzmuziek. De belangrijkste gids in de nog onverkende wereld: radio-uitzendingen van The Voice of America rond middernacht. De drums waren zijn jeugdliefde. Totdat hij merkte dat hij tijdens het meedoen met platen meer met de pianisten zat mee te bewegen. “Ik speelde luchtpiano.”

Omdat Cuypers’ opa de leermeester van de Maastrichtse conservatoriumdirecteur Willem Heystek was, werd hij toegelaten tot diens opleiding. Cuypers vond het klimaat er verstikkend, blonk uit in afwezigheid. “Veel verder dan Beethoven kwamen ze er niet, en de meesten stelden zich tevreden met een toekomst als leraar. Ik had eigenlijk alleen maar contact met mensen van de Jan van Eyck- en de Toneelacademie. Die wisten tenminste wie Schönberg, Ornette Coleman en Archie Shepp waren.”

Wegens aanhoudend verzuim werd hij uiteindelijk van het conservatorium geschopt. Hij maalde er niet om, had zijn eigen laboratorium. “Ik had een vriend, Harry Bartels, een kunstschilder van de Jan van Eyck. Hij heeft het gepresteerd om vier jaar lang bijna elke morgen met een contrabas naar mijn kamer te komen om me te begeleiden. Daar kon ik dan tegenaan improviseren.”

In 1969 nam Cuypers deel aan het toen landelijk hoog aangeslagen Loosdrecht Jazz Concours. “De voorronde had als publiek een zaal vol zonverbrande, doorgewijnde zeilers. Daar ben ik gestopt met spelen. Ze maakten zo’n teringherrie, dat ik dacht: ‘Sterf!’ Toen heeft radiopresentator Aad Bos gevraagd of ik toch wilde doorgaan. Ik heb nog twee stukken gespeeld en mocht door.”

Cuypers had de tijdgeest mee. “Andere finalisten vertolkten mainstreamjazz. Ik bracht eigen handel. Kennelijk vonden ze het tijd om iets geks te doen. Dus kozen ze voor die onbetamelijke leip uit Maastricht.”

De finale van Loosdrecht werd live uitgezonden op tv. Winnen betekende wat. Reden voor het Maastrichtse conservatorium om de verloren zoon Leo Cuypers weer innig te omarmen. “Typisch Limburgse flexibiliteit. Van directeur Heystek kreeg ik zelfs de sleutel van het gebouw. Later liep het toch weer mis. Sleurde hij me een zaal uit omdat ik met paukenstokken in een instrument liep te rammen. Hij zei: ‘Ik wil niet dat je op zo’n manier met rijksinstrumenten omgaat’. Toen zei ik: ‘Maar dit zijn rijkspaukestokken’.”

Ook Cuypers’ ouders zagen de finale op tv. “Ik had brouille met mijn vader. Die vond dat ik niet wilde deugen en vreesde dat het nooit meer iets met me zou worden. Als hij me op straat tegenkwam, stak hij over. Toen ik Loosdrecht gewonnen had, viel er een kaartje in de brievenbus. ‘PF (proficiat). Kan de vleugel morgen verwachten.’ Ik kreeg de huisvleugel. Daarna zijn mijn vader en ik alsnog dikke vrienden geworden.”

Loosdrecht bracht Cuypers ook in contact met nationale en internationale grootheden. Een verhuizing naar Amsterdam was onvermijdelijk. Onbevangen ging hij de samenwerking aan. Met name Willem Breuker werd een bloedbroeder. Samen richtten ze de platenmaatschappij BV Haast op, een verwijzing naar het tempo waarin ze vaak in anderhalve dag muziek maakten voor theaterstukken. Toen ze niet meer samenspeelden, bleven ze vrijwel dagelijks contact hebben om te bomen over hun beider liefde, moderne klassieke muziek.

Over andere grote namen uit de Nederlandse improvisatie-scene is Cuypers minder lyrisch. “Han Bennink wordt in Nederland bewierookt als een fantastische drummer. En dat is hij ook. Maar als muzikant om mee te spelen werkt hij negentig procent van de tijd tegen je in plaats van met je. Ik vind het ook een soort Hollandse hypocrisie, dat je dat dan maar slikt onder het mom van: hoor toch eens hoe authentiek hij is. In Amerika zouden ze hem een schop onder zijn hol geven.”

Cuypers’ ster rees razendsnel. Amper 25 won hij in 1973 de Wessel Ilcken Prijs, de voorloper van de Boy Edgar, Nederlands belangrijkste jazz award. Maar niet iedereen was lyrisch over de Maastrichtse autodidact. Sommige critici spraken van “de tweevingerige pianist”. Cuypers zelf: “Slaat nergens op. Het gaat om de expressie. Ik ken mensen die met 43 vingers nog kutmuziek spelen.”

Een onlangs heruitgebrachte cd laat Cuypers in zijn glorietijd horen. “Toen ik hem opnam, woonde ik al een tijdje in Amsterdam en speelde ik daar met bands. Maar wat je als luisteraar hoort, is vooral met Maastricht verbonden: het oercomponeren, de oerliedjes die ik daar bedacht heb.” De oorspronkelijkheid en vitaliteit spatten van de plaat. Qua virtuositeit en snelheid werd het daarna minder. “In de avant-garde jazz van die jaren had je van die grote groepen en battles met ik-weet-niet-hoeveel muzikanten. Tussen al die oversterkte gekken zat ik dan met mijn klauwen tot bloedens toe te rammen. Bij Breuker heb ik regelmatig muziek gemimed. Dan zat ik boven die toetsen te doen of ik meedeed. Dan dacht ik: ‘Dikke lul, er is toch niemand die me hoort. Maar alles bij elkaar heb ik er natuurlijk kwaliteit door verloren.”

Na zijn terugtreden als muzikant keerde Cuypers terug naar Maastricht. Daar leeft hij nu in “een Greta Garbo-achtig isolement”, worstelend met een broze gezondheid. Het belet hem niet om tevreden terug te kijken op wat ooit was. “Het heeft een paar aardige dingen opgeleverd, veel genot en ontiegelijk veel dames. Een heel avontuurlijk leven. Ik ben een zondagskind geweest.”

De cd ‘Leo Cuypers’ is heruitgebracht door het Muziek Centrum Nederland. Meer info: www.mcm.nl
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/Leo-cuypers-in-voetbalkleding_cop-pieter-boersma1.jpg

Deel dit: Deel dit!

”Toen Gregor Samson op een morgen uit onrustige dromen ontwaakte, ontdekte hij dat hij in zijn bed in een monsterachtig ongedierte was veranderd”, citeert de maatschappelijk werker.

Ik ben net anderhalf jaar getrouwd en donkere wolken pakken zich reeds samen boven mijn huwelijk. Er zit niets anders op dan deskundige hulp te zoeken om helder te krijgen hoe ik de problemen in huis moet oplossen. De maatschappelijk werker, hij stelt zich voor als de heer Kesselaar, heeft een onorthodoxe manier om ons eerste gesprek te beginnen. Hij opent met een citaat van Kafka uit Die Verwandlung. Dat het van Kafka is, moet hij me er bij vertellen want tot dan toe heb ik nog niks van de Duits-Tsjechische schrijver onder ogen gehad. Wel van hem gehoord in de Duitse les op de middelbare school.

Meneer Kesselaar prikkelt mijn nieuwsgierigheid en ik wil graag weten wat zijn woorden met mijn hachelijke situatie te maken hebben. Ik let vooral ook op zijn rijzige gestalte. Ik zie zijn magere, knokige handen gesticuleren terwijl hij spreekt. Zijn over elkaar geslagen benen laten een puntige knie uitsteken en de spits toelopende schoen bungelt onder aan het in de lucht hangende been. Hij lijkt zich te identificeren met wat hij zegt. Gaat helemaal op in de raadselachtige beelden die hij oproept. Die man lijkt zo helemaal niet op zijn plaats in deze bedompte, rokerige ruimte. Poëzie moet hem redden van de benauwende preoccupatie met zijn beroep. Even is hij in een andere wereld en probeert hij een brug te slaan naar de dag van vandaag met zijn saaie, beroepsmatige verplichtingen. Probeert hij met het citaat te zeggen dat ik van mijn omgeving ben vervreemd? Dat ik in de huid van iemand anders zit of moet kruipen?

Mijn verwachtingen zijn hooggespannen. Gaat deze man me redden uit het spanningsveld thuis? Na deze eerste zinnen heb ik er een hard hoofd in. Ik wil zo graag mijn verhaal kwijt en vertellen hoe ik me voel, maar deze man brengt me in verwarring, zet me op het verkeerde been. Hij zorgt meteen al voor een openingszet waar ik niet op bedacht ben. Een kink in mijn gedachtenkabel.

Wie is die meneer Kafka? Dat is het enige waar ik nog aan kan denken als het eigenlijke gesprek begint. Wat doet hij bij ons in dit kamertje en waarom moeten hij en zijn werk erbij worden gesleept?

Dat wil ik de komende tijd gaan uitzoeken.

Er gaat een week overheen voordat ik de stap naar de bibliotheek zet. Eerst moet ik dit vreemde therapeutisch bezoek tot me door laten dringen.

Ik sta voor het schap met de letter K en mijn oog valt op een reeks witte boeken. De titel en schrijver zijn nauwelijks leesbaar omdat de letters in lichtgrijs zijn afgedrukt. De kleur steekt amper af tegen het gebroken wit van de kaft. Ik neem het voorste boek uit de rij en lees hardop Dagboeken 1910-1913. Dat gaat als eerste mee naar huis in de hoop enige inkijk in zijn leven te krijgen.

Ik ben als betoverd. Hier spreekt een man die het leven en de werkelijkheid verre van zich wil houden omdat hij het te moeilijk vindt. Daarom schept hij een eigen wereld met zijn eigen woorden. Hij bedient zich van een taal die ontdaan is van alle franje, ingetogen, sober, teruggebracht tot de essentie. Ik kijk als het ware door een spiegel en zie woorden vibreren achter de woorden die ik lees. Glashelder en zuiver. Alsof ik een stukje kristal in mijn hand heb.

Kafka is niet gemaakt voor de liefde. Geldt dat ook voor mij? Is het dát wat meneer Kesselaar verdekt tegen me wil zeggen? Toch is de schrijver constant verliefd, hij houdt er zelfs jarenlang een verloofde in Berlijn op na. Ze kan blijven wachten en smachten, die arme Felice. Ver weg en op een veilige afstand van Praag, de stad waar hij woont. Zijn liefde en zijn leven bestaan vooral in zijn boeken en dagboeken. Haarscherpe observaties compenseren zijn onkunde om deel te hebben aan de wereld om hem heen.

Het redden van mijn huwelijk is nog maar bijzaak. Het einde van het liedje is dat mijn man en ik besluiten om het nog een keer samen te proberen. Ondertussen ben ik door de tussenkomst van meneer Kesselaar nog meer in de ban geraakt van de literatuur met zijn zuigende aantrekkingskracht. Een schrijver uit Praag schreeuwt om mijn aandacht. Dat jaar beleef ik de zomer van Franz Kafka. Gevolgd door een lange winter. Zo raak ik ook aan Die Verwandlung waarin de hoofdpersoon Gregor een grote ontevredenheid voelt met zich zelf en zijn werk. Maar ook na lezing kan ik het citaat nog steeds niet bij mezelf plaatsen. Zal meneer Kesselaar gedacht hebben dat ik ontevreden was over mijn leven? Dan heeft hij dat snel gezien.

Kafka is vergroeid met Praag en een logische volgende stap is een reis naar de gouden stad. Dat heeft in die tijd, het zijn de jaren tachtig, nog heel wat voeten in de aarde. Praag ligt achter het IJzeren Gordijn en zonder visum kan ik het vergeten. Toch lukt het me om voor de naderende herfstvakantie een busreis naar de Tsjechische hoofdstad boeken.

Het wordt een hilarische reis met een serieus randje. Van Kafka zelf valt weinig terug te vinden. De boekhandelaren zwijgen in alle talen, houden zich van de domme of schudden angstvallig hun hoofd als ik naar zijn boeken vraag. Ik zie ze ook nergens in de etalage of in de winkels liggen. Het communistisme heeft hem verbannen uit de rekken. De teleurstelling is groot.

Toch zie ik, als ik me inspan, zijn kleine, magere gestalte in de Goldene Gasse zijn huis binnen gaan. Ik loop waar hij heeft gelopen. Ik ontdek wat hij met zijn ogen heeft aanschouwd. Het is meer dan voldoende.

Zoals mijn huwelijk enkele jaren later toch nog strandt en wordt beëindigd, wordt ook de episode Kafka afgesloten. Het raadsel van hoe Die Verwandlung mijn wankele huwelijk had kunnen redden, blijft en ik verdiep me er daarna niet meer in. Ik vraag het ook niet na bij de enige die me het antwoord kan verschaffen. Meneer Kesselaar. Wél spreek ik mijn innige dank aan hem uit, dat hij me in aanraking heeft gebracht met deze unieke wereldliteratuur.

Bij tijd en wijle kom ik mijn vroegere maatschappelijk werker nog tegen. Met zijn ziel onder de arm, lijkt het wel, gaat hij met een grote krachtsinspanning de dag tegemoet. Zijn vrouw is inmiddels overleden, dus ontmoet ik hem geregeld op het kerkhof, waar ik de graven van mijn overleden broer en vader bezoek. Nu hij gepensioneerd is hoeft zich niet meer te verschuilen achter teksten van schrijvers uit het begin van de twintigste eeuw. Zijn vrije tijd legitimeert hem er zijn dagen mee te vullen. Zijn hoofd is even markant als het hoofd van de schrijver, die hij zo vlekkeloos en bezield citeerde. Ze lijken op elkaar. Als we elkaar tegenkomen, groeten we vriendelijk. Soms maken we een praatje. We kennen elkaar nu al bijna dertig jaar en ik voel een band met hem. Ik vraag me af of hij weet waarom ik dat zo voel?

Laatst heb ik hem gezelschap gehouden toen hij, vergezeld van een paar boeken en een stapeltje ongeopende post, op het terras in de zon zijn koffie zat te drinken. Hij vroeg het beleefd, hij is een echte heer. Door zijn lengte kijkt hij niet alleen over de hoofden van anderen heen, hij praat ook over de hoofden heen. Alsof ik er niet ben. Ik begrijp ook niet goed wat hij zegt. Zijn reusachtige handen maaien nog steeds de woorden door de lucht. Hij doet me denken aan Kafka. Ik praat met Franz Kafka. Franz Kafka praat met mij. Wat maakt het dan uit of ik hem begrijp of niet? Wat ik begrijp is zijn gevoel een vreemde te zijn, een mooi monsterachtig wezen.

Merieke Manders is een pseudoniem; haar echte naam is bij de redactie bekend. Dit is de tweede aflevering in een reeks van zeven.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/kafka-300×217.jpg

Deel dit: Deel dit!

In de Heerlense vroedvrouwenschool – nu Parc Imstenrade – werden tussen 1913 en 1993 ruim tachtigduizend kinderen geboren. Een van hen was Nicoline, de dochter van de destijds vijftienjarige Heerlense Marianne Schoen. “Ik wilde mijn kind houden. Zij zeiden: ’Daar heb je recht op’.”

Het is er nog best te doen – ver terugvallen in de tijd. De vijver, de kapel, de directeursvilla, het hoofdgebouw met de langgerekte vleugels, ze zijn allemaal nog intact. Voor Marianne Schoen is wandelen in en rond de voormalige vroedvrouwenschool in Heerlen een sentimental journey. Hier werd zij in november 1970 als vijftienjarige ongehuwde moeder binnengebracht. In de eerste jaren van de nieuwe eeuw keerde ze er terug als particulier verzorgster van een bejaarde dame.

We kuieren van de kapel naar de voormalige directeursvilla langs het bos. Of ze destijds wel eens wandelde in de richting van het gehucht Benzenrade, in het dal waar de Geleenbeek ontspringt? “Absoluut. Als ik mijn vriendje wilde zoenen dan moest dat stiekem in het bos. Wat belachelijk was, ik bedoel, je bent wel zwanger van zo’n jongen maar je mag hem niet ontvangen.”

Rond 1920 moet de Hooghees, de heuvel even buiten het in die tijd rap groeiende Heerlen een oase stilte zijn geweest. Hier, boven de straatweg van Heerlen naar Aken, zag architect Jan Stuyt (1868-1934) mogelijkheden om een school voor vroedvrouwen, een kraamkliniek, een directeurswoning en een ketelhuis (met elektriciteitscentrale en wasserij) neer te zetten. Veertien jaar later in 1934 voegde hij er nog een kapel aan toe die hij samen met zijn zoon Giacomo ontwierp. Het zou zijn laatste gebouw worden; de inzegening in december maakte hij niet meer mee.

Nieuwe inzichten omtrent hygiëne leidden er in die tijd toe dat medische instellingen in buitengebieden werden gebouwd waar volop ruimte was en frisse lucht. Wat niet wegneemt dat koningin Wilhelmina, toen zij op 25 september 1920 de eerste steen legde, in de nabije verte de schoorstenen van de mijnen kon tellen. Vandaag de dag herinnert alleen de Wilhelminaberg, met een hart van mijnsteen, geharnast met een overdekte skibaan, nog aan de steenkolenmijnen. Aan de overkant van het veld dat nu rap dicht wordt gebouwd met bungalows staat het Parkstad Limburg-stadion. Toch heeft het gebied, ondanks de oprukkende stad, zijn serene karakter behouden. Bomen, struiken, bloemen, waterpartijen en wandelpaden maken het tot ‘een residentieel complex’ en moeten de slogan Ruimte voor een goed leven cachet geven. Nog steeds is zorg het toverwoord. In de vroedvrouwenschool met aanbouw is nu een zorghotel, 250 koop- en huurappartementen voor senioren, een galerie en een restaurant. De kapel wordt voor gebedsdiensten gebruikt, maar ook voor concerten met klassiek muziek.

Tussen 1913 (de school was eerst gevestigd aan de Akerstraat) en 1993 werden tachtigduizend kinderen in de school geboren, niet bekend is hoeveel van hen het leven niet haalden. Evenmin is bekend hoeveel vrouwen stierven aan kraamkoorts of andere complicaties. Ook het complex zelf dreigde menigmaal in monumentale schoonheid te sterven, bijvoorbeeld toen er hoogwaardige antraciet in de ondergrond werd opgespoord of toen de gebouwen in 1993 kwamen leeg te staan. Een plek op de Monumentenlijst betekende uiteindelijk de redding voor het enige nog bestaande gebouw van een vroedvrouwenschool in Nederland.

Michiel Verwey van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed was eind jaren negentig betrokken bij de advisering van renovatie en nieuwbouw. Hij beschrijft het complex als zeer monumentaal, niet alleen door de grote en representatieve gebouwen maar ook vanwege de ligging en hun doordachte schikking. Met name de geblokte pilasters op de hoeken van de gebouwen, de torenachtige opbouw bij de ingang, de natuurstenen guirlandes rond een oeil de boeuf (rond raam), het gebruik van een timpaan boven deur of venster en de speelse toepassing van bolvormen of stuiters als knipoog naar de naam van de architect noemt hij karakteristiek. Architect Stuyt (in Heerlen ook verantwoordelijk voor de Ambachtsschool aan het De Heselleplein en een aantal woningen aan de Molenberglaan) haalde zijn materialen uit de omgeving: Maastrichts krijt in fries, lijstwerk en pilaster; de plinten trok hij op in Kunrader steen.

Marianne Schoen heeft weinig oog voor de architectonische pareltjes. Ze wijst op een raam. Dáár logeerde zij vanaf november 1970 als vijftienjarig meisje, ongehuwd zwanger. De school stond toen al decennialang bekend vanwege haar om compassie voor ongehuwde moeders. Als gevolg van de expanderende mijnen kreeg Heerlen te maken met de toevloed van veel buitenlandse arbeidskrachten die meestal zonder hun gezin arriveerden. De gevolgen laten zich raden: het aantal ongehuwde moeders nam enorm toe. De eerste directeur van de vroedvrouwenschool, dr. Clemens Meuleman, trok zich het lot van deze moeders aan en huldigde al in de beginjaren van het instituut de revolutionaire opvatting niet alleen ongehuwde moeders op te vangen maar ook hun pasgeboren kinderen. Die hoorden bij hun moeder te zijn en niet in een weeshuis. In een katholiek gebied was dat in die jaren niet evident.

Toch raakte Marianne niet zwanger van een nieuwbakken mijnwerker. Haar jeugd verliep ronduit heftig en problematisch. Ze volgde na de lagere school een opleiding tot kleermaakster in Terwinselen toen ze zwanger raakte van haar vriendje. Dat had één enorm voordeel: omdat ze zwanger was, werd ze niet meer geslagen door haar vader – wiens broer uiteindelijk haar werkelijke vader bleek te zijn. Haar vermeende vader en de huisarts waren eensgezind: Marianne (48 kilo) moest haar kind weg laten halen. Toen ze daar niet van wilde weten, belandde ze in het zogenaamde doorgangshuis voor ongehuwde moeders van de vroedvrouwenschool. “Het eerste wat ik zei was: ‘Ik wil het kindje houden’. Het antwoorde luidde tot mijn verbazing: ‘Daar heb je ook recht op.’” Een politieman die de kerfstok van haar vader kende, regelde dispensatie zodat Marianne op haar vijftiende in het huwelijk kon treden. Op 9 juni 1971 reed de 18-jarige bruidegom met een grote grijns op zijn smoel in een Opel Kapitein voor om zijn 15-jarige bruid naar het gemeentehuis van Schaesberg te brengen. Twaalf dagen later werd Nicoline geboren. Eenmaal getrouwd kon ze haar dochter bij zich houden en met haar kersverse echtgenoot een kamer in Heerlen betrekken.

De Heerlense compassie voor ongehuwde moeders was tot ver in het buitenland bekend. Katholieke vrouwen zoals de Oostenrijkse Herta Bernhard verlieten al vele maanden voor de geboorte heimelijk hun vertrouwde omgeving om in Heerlen te bevallen. Herta beviel op 9 februari 1931 van de schrijver Thomas Bernhard. Een plaquette naast de ingang van het huidige Parc Imstenrade die aan deze geboorte herinnert, doet vermoeden dat de schrijver wordt gezien als de beroemdste van de tachtigduizend borelingen.

Marianne Schoen staat met haar gezicht naar de ingang en wijst naar het rechter gedeelte van het gebouw, daar waar nu keurige appartementen voor senioren zijn gemaakt. “Daar was mijn kamertje.” Om iets terug te doen voor het instituut poetste zij indertijd de verblijfsruimten van de artsen. “Ik voelde me er zeer veilig. Dat ik zo jong zwanger was geraakt, werd me niet nagedragen. De bewoners ontmoetten elkaar in de gezamenlijke ruimte. Als het lekker weer was lagen we met al die dikke buiken op een rij in de tuin te zonnen.”

Volgens Marianne was ze met haar vijftien jaar een van de allerjongsten. Het in 2009 uitgegeven boek 100 jaar moederschapszorg in Limburg vermeldt dat in 1972 in totaal zestig ongehuwde moeders in de kliniek verbleven; drie meisjes waren tijdens de bevalling veertien jaar jong, de oudste was 29. Eén ongehuwde moeder beviel voor de vijfde keer. Naast deze jonge vrouwen waren er in het doorgangshuis nog 35 gescheiden of in scheiding liggende vrouwen. Tien van hen waren jonger dan 21 jaar. De meeste indruk op Marianne maakten de meisjes die twijfelden of ze hun kind af zouden staan of niet.

De glimlach op haar gezicht betrekt wanneer ze zich een lotgenote herinnert die, gedwongen door de omstandigheden, gedurende de zwangerschap liet weten afstand te zullen doen van de vrucht van haar schoot. Maar eenmaal geboren lukte het haar niet. “Velen willen het niet weten”, zegt Marianne met de blik op oneindig, “maar er zijn veel kinderen afgegeven. Heel veel. Bijna niemand die dit weet, maar de kinderen bleven tot hun vijfde jaar in de vroedvrouwenschool. Gedurende die periode konden de moeders ze alsnog komen ophalen.” Het verhaal blijft onbevestigd; volgens officiële bronnen bleven weeskinderen maximaal een jaar in de school. Daarna werden ze bij voorkeur bij pleegouders ondergebracht.

Aan het einde van haar sentimental journey laat Marianne haar blik nog eens langs het imposante gebouw gaan. “Zal ik je eens wat zeggen? Al dat gedoe destijds over mijn zwangerschap. We zijn nog steeds samen, ik en mijn vriendje van toen. Soms is het net een film, maar wel een leuke film. Nicoline, de oudste, woont al zeventien jaar op Aruba. Wanneer ze thuis komt, moet ik haar echt een keer meenemen naar hier.”

Dit is het 25e artikel in een reeks van 35 over Plekken der Herinnering in en rond Limburg, een project ism de BV Limburg.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/IMG_0331ZL-Vroedvrouw.jpg

Deel dit: Deel dit!

De beste band die Nederland ooit heeft gehad vind ik Doe Maar.

Nog mooier dat het feit dat ze in 2000 weer bij elkaar kwamen, vond ik de cd die ze toen maakten, Klaar. Het was de gedroomde comeback-cd. Een band die klonk zoals je hoopte dat ze ouder zou zijn geworden. De concerten in Ahoy’ (ik was bij twee ervan) waren een correctie op de geschiedenis: eindelijk waren de fans in de zaal oud genoeg om te snappen waar Henny Vrienten het over had toen zij, jaren geleden, als kinderen met hem meezongen dat hij zijn lul achterna liep.

In 2008 kwamen de bandleden opnieuw bij elkaar, nu twee keer in De Kuip. Ik vond het zo mogelijk nóg beter. Meer plezier, meer ontspannen. En ongelooflijk hoe die liedjes overeind waren gebleven, en de meeste van die teksten, terwijl de achterhaalde (De Bom) juist een mooi tijdsbeeld gaven.

En nu gaan ze opnieuw optreden. Maar helaas niet alleen. Met een enorm symfonieorkest. Van Peter Gabriel verscheen onlangs een album waarop hij zijn klassiekers opnieuw speelde met een orkest. Prachtig. Maar ook een uitzondering, want vaak wordt die combinatie vooral een demonstratie van bombast.

Al zal het hilarisch zijn, Heroïne Godverdomme op twintig strijkers.

Nog erger is dat de optredens plaatsvinden onder de vlag van Symphonica in Rosso. Daar ben ik nooit geweest, en dat wilde ik graag zo houden. Ik was ooit op een vergelijkbaar festival in Ahoy’, waar John Miles ieder jaar Music mag komen spelen en andere sterren hun drie grootste hits met een orkest erachter. Het leek meer op een bedrijfsfeest dan op een concert. Met muziekbeleving had het volstrekt niets te maken, althans niet de manier waarop ik graag muziek beleef.

Dus ja. Doe Maar nog eens zien, maar in de hel. Of ze nooit meer zien.

Ik ben er nog niet uit.

LEON VERDONSCHOT

Jarenlang had ik van mezelf het idee dat ik een Leo Blokhuis-achtige kennis van de popmuziek had. Ik heb het dan grofweg over de periode over 1975-1995. Daarna werd mijn interesse gaandeweg minder, je kunt ook zeggen: breder. Het waren vooral de favorieten van vroeger die ik bleef volgen, en zelfs daar komt de laatste jaren flink de klad in. De laatste plaat van David Thomas? Geen idee. Ik zit dezer dagen vooral in muziekgenres die de eerste helft van mijn leven een no go area waren.

Ook met die encyclopedische reuze valt het achteraf gezien reuze mee – of tegen, zo je wil. Van mijn idolen wist ik het naadje van hun kous, maar verder? Grootste miskleun uit die tijd was het links laten liggen van de soul. Stom, stom, stom. Ook de Nederpop-glorie van Doe Maar is aan me voorbijgegaan – waar ik beduidend minder schuldgevoelens bij heb. Te weeïg, die muziek. Te veel marketing ook: Doe Maar was de eerste Nederlandse band die een succesvolle merchandise had. Er werd veel verdiend, maar aan het eind van de rit bleken Vrienten, Jansz, Hendrix en Pijnenburg weinig schaapjes op het droge te hebben. Vandaar de twee eerdere comebacks en nu dan Symphonica in Rosso. Ik vermoed dat het ze niet eens alleen om het geld is te doen, ze zullen het publiek missen, de aandacht, het applaus. Vermoedelijk hebben ze in de gaten dat in deze conservatieve tijden ook in de muziek de nostalgie hoogtij viert. Er zit een publiek met een omvang van enkele stadions te smachten naar liedjes van vroeger, toen alles beter was.

Ach ja, de goede oude nostalgie. Eind vorig jaar was ik er als de kippen bij toen Elvis Costello, net als Vrienten & Jansz een echte liedjessmid, naar Nederland zou komen. Zonder me erom te bekommeren of hij oud dan wel nieuw materiaal zou spelen, kocht ik kaartjes, maar het concert werd uitgesteld omdat zijn vader ernstig ziek was. Dit jaar volgt de herkansing. En als ik diep in mijn hart kijk, hoop ik dat hij al die oude hits zal spelen: van Alison tot I Want You, van Little Green Shirt tot Chelsea. Klassiekers uit de jaren dat Doe Maar razend populair was – bij een generatie die na mij kwam.

WIDO SMEETS
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/doe_maar.jpg

Deel dit: Deel dit!

2 De Britse kunstverzamelaar Charles Saatchi (68) haalt in de Britse krant The Guardian uit naar de nieuwe superrijke collectioneurs die hij vulgair en oppervlakkig noemt.

3 Anatole van Elbe Stevens (Roermond, 1968) is geselecteerd voor het korte-filmfestival in Clermont Ferrand. De film van acht minuten is opgenomen in Gronsveld en Rolduc.

4 Na We Need to Talk About Kevin en Norwegian Wood zal Radiohead-gitarist Johnny Greenwood ook de soundtrack verzorgen van The Master van Paul Thomas Anderson.

5 Dichteres Pura López Colomé wordt in Mexico-stad koninklijk onderscheiden voor vertalingen van het werk van dichter Hans van de Waarsenburg.

6 Herman Hertzberger krijgt de Gold Medal van het Royal Institute of British Architects vanwege zijn grote invloed op de architectuur van de 20^e eeuw. Rem Koolhaas won in 2004.

7 De Nederlandse filmindustrie pleit in een brandbrief aan de Tweede Kamer voor strengere maatregelen tegen de illegale distributie van films op internet.

8 Als gevolg van de krimpende boekenmarkt gaan twee grote uitgeverijen Contact en Amstel fuseren.

9 De Nobelprijswinnaars Shirin Ebdi ,Vaclav Havel, Mairead Maguire, Betty Williams, Desmond Tutu en Jody Williams starten een actie om hun Chinese collega Liu Xiaobo vrij te krijgen.

10 Zo’n 80.000 bezoekers van Pukkelpop maakt gebruik van de tegemoetkoming in eet- en drinkbonnen die de organisatie aanbood nadat het festival in 2011 werd stopgezet wegens hevig noodweer.

11 Het standaardwerk van Loe de Jong over de Tweede Wereldoorlog is te downloaden via de site van het NIOD. Het gaat om de wetenschappelijke versie van 26 delen (18.000 pagina’s).

12 Het Rijksmuseum roept creatieve studenten op om via het crowdsource platform Battle of Concepts innovatieve concepten aan te dragen voor het aantrekken van meer bezoekers.

13 Directeur Stijn Huijts (52) verruilt de Heerlense cultuurtempel Schunck om directeur te worden van het Bonnefantenmuseum in Maastricht.

14 Zanger René Shuman (Geleen, 1965) krijgt uit handen van gouverneur Theo Bovens ‘de zachte g’, een Limburgse cultuurprijs in de vorm van een vaas.

15 De voor hun voortbestaan vechtende productiehuizen Intro in Situ (muziek) en Huis van Bourgondië (theater) verhuizen niet naar de Timmerfabriek in Maastricht. Ook de nieuwe middenzaal is geschrapt uit de plannen.

16 De Nederlandse Museumverening heeft ondanks de recessie een recordaantal van 800.000 Museumkaarten uitgegeven.

17 De PVV eist dat de erepenning voor Bonnefantendirecteur Alexander van Grevenstein wordt ingetrokken vanwege zijn vergelijking tussen de PVV en de oorlogsjaren.

18 Schrijver, dichter en oud-president van Tsjecho-Slowakije en Tsjechië Václav Havel overlijdt op 75-jarige leeftijd.

19 Kees van Twist vertrekt als directeur van het Groninger Museum. De lokale politiek heeft het vertrouwen in Van Twist verloren wegens aanhoudende exploitatietekorten.

20 Dichter Tonnus Oosterhoff krijgt de P.C. Hooft-Prijs 2012 voor zijn oeuvre.

21 Filmtheater Lumière in Maastricht verwelkomt de 100.000ste bezoeker van 2011.

22 De provincie Limburg is bereid om 750.000 euro te steken in een Tajiri-museum als de erven van wijlen Shinkichi Tajiri en de gemeente hierover tot overeenstemming komen.

23 Er komt geen Herberg de Troost in pretpark Toverland in Sevenum, een idee van popgroep Rowwen Heze. De herberg zou te grootschalig worden, vinden de bandleden.

24 De cineasten Alex van Warmerdam en Pieter Kuijpers krijgen samen 830.000 euro van Europa om nieuwe speelfilms te maken.

25 Middelbare-scholieren lezen het liefst boeken die onlangs zijn verfilmd, meldt het CPNB.

26 De zussen Birgit en Katja Schuurman spelen de hoofdrollen in de komische misdaadfilm Black Out. Birgit is de echtgenote van regisseur Arne Toonen.

27 Een verzelfstandiging van het Van Abbemuseum in Eindhoven is voorlopig van de baan. Cultuurwethouder Mary-Ann Schreurs (PvdA) wilde onderzoek, de gemeenteraad niet.

28 Het honderdjarige museumpark Orientalis (met daarin 27 rijksmonumenten) in de Heilig Landstichting bij Nijmegen gaat dicht. Rijk als provincie willen er geen geld meer in steken.

29 Stichting Ateliers Maastricht gaat een deel van het voormalige schoolgebouw aan het Theresiaplein (Nazareth) beheer nemen. Dit jaar worden er 24 ateliers gerealiseerd.

30 Het Maastrichtse Bonnefantenmuseum trok in 2011 102.000 bezoekers, exact hetzelfde aantal als het jaar ervoor. De nieuwe directeur Stijn Huijts wil doorgroeien naar 150.000.

31 Het Amerikaanse muziektijdschrift Rolling Stone roept Rolling in the Deep van Adele uit tot beste single van 2011. Het liedje heeft 159 miljoen hits op YouTube.

<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/Adele.jpg

Deel dit: Deel dit!

Of ik wel eens de schildering van Santa Maria della Scala (Heilige Maria van de Ladder) had gezien. Die had ik inderdaad al een paar keer gezien, op de binnenweg van Noto naar Siracusa. Een primitieve schildering tegen een boom. Nou, de buurtbewoners organiseerden volgens Carlo elk jaar een processie met het beeld dat in het vroegere klooster in de buurt werd bewaard. Er waren allerlei feestelijkheden, en missen, en spelletjes voor de kinderen, en de kardinaal zou komen. En dat kostte geld. Of ik ook een bijdrage wilde leveren, ook al was ik buitenlander.

Dat wilde ik wel, maar waar moest ik dan aan denken?

Dat lieten ze helemaal aan mij over.

Ik had alleen een briefje van vijftig euro in mijn zak. Carlo en zijn maat keken elkaar een beetje bedremmeld aan. “Daar kunnen we niet van teruggeven,” zei Carlo. We voelden ons alle drie merkbaar ongemakkelijk met de situatie. “Maakt niet uit,” zei ik tenslotte. “Het is goed zo.” Ze bleven nog een beetje verlegen staan bij mijn hek, gaven me een poster met daarop de beeltenis van Santa Maria della Scala en nodigden me uit voor de avondprocessie, twee weken later.

Ik ben erheen gegaan, op een dinsdagavond. Ik zag de processie van onder uit het dal naar boven komen. Een slinger van kaarsjes, begeleid door biddende gelovigen en gezang van de maagden. Opeens stond Carlo naast me. Hij overhandigde me het programmaboekje alsof het een kostbaar kleinood was. “We zijn trots op u. Kijk, hier achterop,” zei hij. Ik kreeg de schrik van mijn leven. De hele achterpagina bestond uit een paar zinnen: “We bedanken vooral de familie Beek uit Nederland, die met haar gulle gave deze uitgave mogelijk heeft gemaakt.”

In het donker van de nacht was de schaamte op mijn gezicht hopelijk niet te zien.

Het jaar erna stonden ze natuurlijk weer aan mijn hek. En ook al heb ik niks met kerk en geloof, ik kon voor mijn gevoel deze tweede keer niet achterblijven bij de eerste keer. Dat zag ik ook op de hoopvolle gezichten van de twee mannen. En dus gingen er weer vijftig euro naar de folkloristische stoet en verscheen het dankwoord in precies dezelfde bewoordingen weer op de achterpagina van het programmaboekje. En zo ging het ons laatste jaar op Sicilië opnieuw.

Een zachte troost is dat ik als ongelovige voor drie keer vijftig euro voor de familie Beek vast en zeker een vooraanstaande plek in de hemel heb veiliggesteld.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL

Deel dit: Deel dit!

Amper een half jaar later wordt van dat voornemen nog weinig vernomen. Nog voor Zijlstra zijn bijl aan de wortel van de sector had gezet, hadden individuele instellingen zich al een weg gebaand door het ministerie, al dan niet gesteund door politieke achterkamerdeals. De solidariteit van het Malieveld was verdwenen, het was ieder voor zich en Zijlstra voor ons allen. Deze Haagse reflex is moeiteloos overgenomen in de provincie. Beter gezegd: ook hier was het weer business as usual. Toen de nieuwe cultuurgedeputeerde Noël Lebens eind september in de Groote Sociëteit in Maastricht zijn eerste kennismaking met ‘het veld’ had, vond dat als vanouds plaats achter gesloten deuren. En toen de kwartiermakers van Maastricht Culturele Hoofdstad 2018 afgelopen najaar ideeën gingen collecteren voor het bidbook, gebeurde dat in alle beslotenheid met de usual suspects van de cultuurinstellingen. Alsof buiten die kringen nooit iemand een idee heeft.

Terwijl er genoeg reden is voor nederigheid en herbezinning. De metamorfose van de Maastrichtse Timmerfabriek tot cultureel verzamelgebouw, een van de beoogde blikvangers van Via 2018, is van de baan. In navolging van het Zijlstra-beleid ziet Maastricht kennelijk weinig toekomst meer voor de productiehuizen Intro In Situ (muziek) en het Huis van Bourgondië (theater), twee potentiële gebruikers van de Timmerfabriek. Overigens is het de vraag of de afgeslankte versie die er nu gaat komen, zoveel slechter is. Een meer organische invulling van zo’n complex zou wel eens beter kunnen uitpakken dan het tot nu toe nagestreefde kant-en-klaarpakket.

Intussen moeten de bestaande instellingen zichzelf opnieuw uitvinden om de dalende bezoekersaantallen te lijf te gaan. Het Theater aan het Vrijthof in Maastricht duikt qua bezoekers in 2012 voor het derde achtereenvolgende jaar in de min, in Venlo heeft De Maaspoort een kwart van de programmering weggesneden om een uitbreiding te kunnen financieren. Gelukkig is er niet alleen kommer en kwel: de theaters van Heerlen en Genk trekken juist méér publiek. Hetgeen door de concurrentie al te gemakkelijk wordt verklaard door de nieuwbouw. Ik vermoed dat het anders zit, dat het de programmering is die het hem doet.

WIDO SMEETS

hoofdredacteur

w.smeets@zuiderlucht.eu
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL

Deel dit: Deel dit!

“Bewijzen dat ik grappig kon zijn. Daar was ik in het begin van zijn carrière erg mee bezig. En voor mezelf aantonen dat ik zelfvertrouwen mocht hebben als ik op een podium stond. Geen goede beweegredenen om voorstellingen te maken, want je vraagt mensen om iets voor jou op te lossen.”

In zijn beginjaren op het podium leerde cabaretier Ronald Goedemondt vooral om te vertrouwen op zichzelf. “Als ik nu eens ergens sta waar het helemaal stil blijft, weet ik dat het toch oké is. Omdat ik achter mijn verhaal sta. Toeschouwers lijken op honden en baby’s. Ze voelen jouw energie aan.”

Ronald Goedemondt (1975) werd – zoals opmerkelijk veel artiesten en kunstenaars – geboren in het Noord-Limburgse Tegelen. Als kind verhuisde hij naar de regio Eindhoven. Aan de klankkleur waarmee hij spreekt, is dat nog altijd goed te horen. Dat geluid wegpoetsen zou voelen als verraad aan zichzelf. “Laatst sprak ik in Amsterdam iemand met een keiharde g. Bleek ze uit Limburg te komen. Ik vroeg: ‘Waarom praat je zo?’ Vanaf het moment dat ze met zuidelijker tongval ging praten, was er veel meer contact en werd het opeens een heel fijn gesprek.”

In cabaretland spreken veel toppers met een zachte g: Theo Maassen, Hans Teeuwen, Marc-Marie Huijbregts. Alsof er honderd kilometer onder de Bible Belt een soort Comedy Belt ligt. Goedemondt: “Misschien heeft het met het katholicisme te maken. Want het gereformeerde werkt echt niet met humor. In het katholicisme zit een heel groot schuldgevoel ingebouwd, een gevoel voor slachtofferschap, met als tegenhanger ingebouwde feesten en excessen. Vasten en carnaval als een soort yin en yang. Die combinatie werkt heel goed voor humor. Want bij een grap heb je altijd een slachtoffer nodig. Dat kan een mens zijn, een instantie of een gedachte die iedereen accepteert als waar. En een verrassing. En als er dan ook nog eens waarheid in zit, heb je een erg goede grap.”

Met prekerig cabaret heeft Goedemondt weinig op. “Naar de meeste collega’s met die stijl kan ik niet zo lang kijken en luisteren. Of ze moeten het op een heel slimme manier doen en het op zichzelf betrekken. Meestal mis ik de kwetsbaarheid. Die is nodig om een band met iemand op te kunnen bouwen. Zonder kwetsbaarheid is er alleen dat belerende vingertje.”

Mede dankzij zijn zuidelijke wortels wist de alweer jaren in Amsterdam wonende Goedemondt vorig jaar in de VARA-oudejaarsshow Gedoog, hoop en liefde een overtuigende Geert Wilders neer te zetten. Anders dan cabaretiers van boven de rivieren zocht hij het niet in een overdreven zachte g. Hij nam een loopje met de cliché-uitdrukkingen van de PVV-leider (“Wat hebben gewone, hard werkende Nederlanders hieraan?”, en: “U moet toch ter plekke knettergek zijn geworden als u denkt dat u hiermee weg zou komen.”) Goedemondt: “Iemand vangen in wat-ie zegt en hoe-ie dat zegt, daar gaat het om. Wilders doet zijn best om Algemeen Beschaafd Nederlands te spreken. Niet per se met een harde g, want hij accepteert wel dat hij met een zachte g spreekt. Maar het Venlose zit hem in wat anders. Een Brabander zou zeggen: da vin ik. Een ABN-sprekende persoon zou zeggen: dat vind ik. Wilders zegt dat: dat vindik. Die d wordt aan die ik geplakt. Dat doen veel Limburgers als woorden met een d eindigen er volgt daarna een klinker. Dat kan hij niet onderdrukken. Let er maar eens op als hij praat. De toon gaat ook omhoog richting einde van de zin. Dat soort subtiliteiten eruit lichten, vind ik mooi.”

De hoogste vorm van cabaret is volgens Goedemondt “een mooi samenspel tussen techniek en het loslaten van controle. Op een gegeven moment heb je het voorbereidend werk gedaan. Dan is het aan de goden. Als je daar onbevangen mee kunt omgaan, kom je toe aan je beste werk. Spelen in het moment.”

Om die puurheid te bewaken speelt hij sinds zijn burn-out van begin vorig jaar niet meer vijf avonden per week, maar hooguit drie. En hij blijft zijn oerbron, het stand-uppen opzoeken. “De ultieme remedie tegen het krijgen van een dikke kop. Spelen op zo’n klein podium is eerlijker. Het krediet vanwege je bekendheid is beperkter. Het maakt meteen duidelijk hoe grappig je verhaal is. Als ik daarna naar het theater ga, dan sta ik daar anders: met de wetenschap dat ik voor een dronken voetbalteam, zestienjarige meisjes en Japanse toeristen heb gestaan. De meerwaarde van theater is dat een voorstelling meer diepte kan krijgen: met trage stukken, meer ruimte, graploze gedeelten. Mijn theatervorm lijkt nog erg op het stand-uppen. Heel Spartaans, alleen een microfoon en een kruk, dat blijkt heel goed bij mij te passen. Ook omdat er dan heel veel aan de verbeelding van mensen wordt overgelaten. Daar kan ik dan lekker mee kloten en spelen. Toeschouwers bedenken zelf decors die ik zelf helemaal niet kan betalen. En die wisselen ook heel snel in die hoofden. Geweldig!”

Goedemondt zoekt het in zijn huidige voorstelling veel in de absurditeit van het alledaagse. Het verst daarin gaat hij tijdens een passage waarin hij lang doorgaat over de zelden werkende lipjes waarmee je verpakkingen kunt openen. “Fliepeltjes”, noemt hij ze. “Op dat stuk ben ik echt heel erg trots. Dat vind ik een soort overwinning. Omdat het zo niksig is. Op dat soort momenten moet ik wel eens op een heel positieve manier aan Toon Hermans denken. Soms denk ik dat hij dat ook wel een leuk stukje had gevonden. Dan zie je wel een beetje de erfenis van Toon, bijvoorbeeld die sketch waarin hij zijn tennisracket laat halen.”

Zijn programma Binnen de lijntjes , inmiddels het tweede seizoen ingegaan, werd dit jaar genomineerd voor de Poelifinario, de belangrijkste cabaretprijs. “De titel Binnen de lijntjes heb ik gekozen omdat ik er meteen jeuk bij krijg. Ik voel er een onderdrukking van gevoel bij, die kennelijk een soort thema is geweest in mijn verleden, waardoor ik meteen zin krijg om van alles te vertellen en heel expressief bezig te zijn. Er zit een passage in Binnen de lijntjes waarin ik zeg dat ik het háát als mensen zeggen: ‘Alles is al eens een keer gedaan. Doe geen moeite.’ Dat komt echt uit mijn tenen. Als ik het heb over binnen de lijntjes blijven, dan gaat dat over een breed soort gezapigheid, het zich schikken voor de gemene deler en een soort nivellerend wij-zijn-allemaal-hetzelfde-denken. Daar vloeit ook zo’n gedachte uit voort als: doe geen moeite om iets te bedenken. Daar word ik knettergek van. Als ik dat op het podium uitschreeuw, meen ik dat echt. Het is een van mijn grootste motivaties om op een podium te gaan staan.”

Ook de uithaal naar de jongens die hem, klein ventje, zoon van een Nederlandse vader en een Siciliaanse moeder, op de middelbare school het hardst pesten komt uit zijn binnenste. “Tommie en William Konings. Ik noem ze met naam en toenaam. In de theaters. Straks ook op tv. ‘Wie is dat?’, zullen ze denken. Ze zijn me al lang vergeten, maar ze zullen het godverdomme weten. Dit is mijn wraak voor alles wat er vroeger is misgegaan. In mijn ervaring was het echt heel heftig.”

Als ervaringsdeskundige weet hij ook bijna zeker dat Wilders vroeger flink gepest moet zijn. “Het verklaart waarom hij alles zo buiten zichzelf zoekt. Bij mij werd humor het overlevingsmechanisme. Ik zette mezelf te kakken. Dan was ik in elk geval eerder dan die pester. Ik draaide het wel eens om, hoor. Dan hing ik de clown uit ten koste van anderen. Maar als ik al te vileine opmerkingen maakte, werd ik in elkaar gebeukt. Zo werd me duidelijk gemaakt dat ik mijn bek moest houden.”

Zijn keuze voor het cabaret volledig terugvoeren op het pestverleden, gaat hem te ver. “Ik ben gewoon verliefd op de grap. Sinds mijn tiende wilde ik komiek worden. Al zal ik toen nog acteur gezegd hebben, want mijn helden waar filmacteurs of komieken in films. Niks mooiers dan lachen en lachen met mensen. De meest intieme momenten met mijn familie waren als we samen konden lachen aan de keukentafel. Als ik iets nastreef met mijn publiek, dan is het dat gevoel. De macht om mensen te sturen in die lach is ook mooi, een zaal vol publiek aan een touwtje hebben. Maar het ultieme van dit vak is dat je het heel, héél klein kunt maken. Dat je het met negenhonderd man kunt hebben over een fliepeltje en dat ze daar nog in meegaan ook. Dan kun je mij naar huis dragen. Dat is toch fantastisch! De ultieme wraak op de volwassenen! Wat doe jij voor werk? Ik zit in de IT. En jij? Ik heb het met negenhonderd mensen over fliepeltjes.”

Binnen de lijntjes van Ronald Goedemondt, op 26 januari in Theater aan het Vrijthof in Maastricht en op 27 maart in De Maaspoort in Venlo.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/Ronald-Goedemondt-Press-Staandpluscanvas-2011-300dpi-IMG_0071.jpg

Deel dit: Deel dit!

Hij kent ze nog allemaal uit zijn hoofd. De liedjes van zijn vader, Frans Boermans, naar wie in Venlo een theater is vernoemd: Och waas ik maar beej mooder thoès gebleve en As de sterre doa boave stroale. Succesvolle carnavalskrakers die door mensen als Johnny Hoes en Huub Stapel tot nationale hits werden gemaakt. “Weet je,” zegt Theu Boermans, “dat mijn vader ook een briljante vertaling van Shakespeares Midzomernachtdroom in het Venloos heeft geschreven? Ik heb die daar nog ooit geregisseerd, bij de Venlose revue, waar ik ooit als jong regisseurtje ben begonnen. Hij bleef dicht bij Shakespeare en maakte prachtige verwijzingen naar de streek. Met zinnen als ‘In ut Joamerdal / doa is ut idderen oavund kebuiterkesbal.’

Inmiddels heeft Boermans het beroemde blijspel opnieuw aan close reading onderworpen, om het bij zijn nieuwe thuis, het Nationale Toneel in Den Haag, als een ‘bittere komedie’ te regisseren voor de grote zaal. Voor Midzomernachtdroom werkt Boermans met een mix van topacteurs als Ariane Schluter, Stefan de Walle en Pierre Bokma en jonge talenten als Anniek Pheifer, Jeroen Spitzenberger en Bracha van Doesburgh.

Maar wat moet Theu Boermans (Venlo, 1950) met zo’n bekende, nogal doldwaze komedie over de liefde, met hof- en bosscènes, mannen die ezels worden en uit de hand lopende amoureuze ontmoetingen? Als regisseur bij De Trust maakte Boermans juist jarenlang furore met zijn introductie van het rauwe, moderne repertoire van Werner Schwab, Gustav Ernst en Mark Ravenhill – over de grimmigheid van het leven – , met tragedies van Shakespeare, zoals Hamlet, en met Tsjechovs melancholische De Meeuw.

Boermans: “Ik vind dat een gezelschap als het Nationale Toneel wereldrepertoire moet spelen en dat op actualiteitswaarde moet testen. Ook komedies. Mensen denken altijd dat ze zo’n stuk wel kennen, maar ik probeer opnieuw te ontdekken waar het over gaat. Voor mij is Midzomernachtdroom een bittere komedie over de liefde, over geliefden die met minimale inspanningen maximaal geluk proberen te scoren. We stellen ons veel voor van de liefde maar in de praktijk brengen we er weinig van terecht. Pijnlijk hoor,” zegt Boermans die eerlijk toegeeft dat wat dit betreft ook hem niets menselijks vreemd is. “Ik heb alle uithoeken en bewegingen van de liefde wel bezocht, ja.” Met als resultaat een zoon van dertig uit een eerste huwelijk, twee kinderen van 14 en 15 uit zijn relatie met filmregisseur Paula van der Oest en nu al acht jaar een dertig jaar jongere vriendin (geboren in Zuid-Limburg) die in Duitsland opera’s regisseert.

In Boermans’ Midzomernachtdroom speelt Stefan de Walle hertog Theseus, die op het punt staat te trouwen met Hippolyta, koningin der amazones (Ariane Schluter). Beiden zijn – heel eigentijds – bekende Chief Executive Officers van grote, concurrerende bedrijven. Via een vijandige overname komt haar bedrijf in zijn handen, waarbij een huwelijk tot de ongeschreven voorwaarden behoort. Boermans: “Theseus ontdekt door dat nachtelijk spel in de bossen dat hij wel Hippolyta’s lichaam kan bezitten, maar niet haar ziel. Hun alter ego’s Oberon en Titania vechten in de bossen een nachtelijke strijd uit, die overdag tussen Theseus en Hippolyta sluimert. Kwelgeest Puck, die mensen betovert met een liefdesdrank, vertolkt in mijn versie het beschadigde kind dat slachtoffer is van alle gemarchandeer met de liefde.”

“Bij Shakespeare”, zegt Boermans, “gaat het altijd over de orde, die bedreigd wordt door wanorde en aan het eind weer moet worden hersteld. In tragedies zijn het de mannen die de orde verstieren, in komedies de vrouwen. In Midzomernachtdroom draait het daarom om het mysterie van vrouwelijke seksualiteit en dierlijk gedreven hartstocht. En de verwoestende kracht daarvan.” In zijn enscenering pakt Boermans dan ook groots uit: werelden storten in en herrijzen weer wonderbaarlijk. Met stortregens van kurkdoppen. Een huzarenstukje in de grote zaal.

Op een steenworp afstand van Den Haag, in de TheaterHangaar op Vliegveld Valkenburg bij Katwijk, draait een ander huzarenstukje van Boermans: de succesvolle musical Soldaat van Oranje met een publiek op een 360-graden-draaiende tribune en een cirkeldecor met panoramaview, filmprojecties, een scheurende motor en een venster op een heus vliegtuig.

“Ik had niet verwacht dat Soldaat van Oranje zo’n succes zou worden. Blijkbaar zijn mensen op zoek naar onze gezamenlijke geschiedenis. De Tweede Wereldoorlog, met die patriottische terugkeer van Wilhelmina, zit nog in ons collectief bewustzijn. Ik hoor dat veel grootouders met hun kleinkinderen er naar toe gaan om te laten zien wat zij nog hebben meegemaakt.”

Hoewel Boermans ooit, tijdens zijn eerste toneeljaren bij Toneelgroep Globe in Eindhoven, nog in een behoorlijk succesvol bandje heeft gespeeld en gezongen, had hij nog nooit eerder een musical geregisseerd. Hij werd eerst gevraagd voor de scriptontwikkeling van de musical, samen met Edwin de Vries, maar eenmaal daaraan bezig, volgde de regie als vanzelf. Hij was toen, wegens het naar later bleek ondeugdelijk afserveren van zijn Theatercompagnie, tijdelijk een “vrije vogel zonder concrete vooruitzichten”. De producenten van Soldaat van Oranje hadden eerst een Amerikaans concept voor ogen, naar de historische lotgevallen van verzetsheld en charmeur Erik Hazelhoff Roelfzema . “Het was iets van The Rebel and The Queen, maar veel te Amerikaans en te romantisch. Ik heb allerlei andere personages erin gebracht om het verhaal toneelmatiger, krachtiger en Nederlandser te maken.”

Wat Boermans vooral raakte was de impulsieve geest van Hazelhoff Roelfzema, die intuïtief zijn innerlijk kompas volgde. “In hoeverre hij een held was, daar spreek ik mij niet over uit. Maar ik herken mij wel in dat intuïtieve morele besef van hem. Dat je impulsief opstaat tegen onrechtvaardigheid en de consequenties niet overziet. Maar mochten die komen, je die wel aanvaardt.”

Zonder zich met Hazelhoff Roelfzema te willen vergelijken, zegt Boermans zich ook geregeld wel eens op een vechtpartij te hebben gestort om slachtoffers te helpen. “Ik krijg geregeld opvliegers om mij met onrecht te bemoeien. Als ik overspannen ouders op straat zich zie afreageren op hun kinderen kan ik mijn bemoeizucht moeilijk onderdrukken.”

Toch oogt Boermans bijna altijd rustig, ook nu, te midden van de premièrehectiek rond Midzomernachtdroom. “Ik laat mij niet snel gek maken. Mijn motto is: pas als je stappen zet, voel je grond.”

Precies op die manier zette Boermans ook zijn eerste schreden op regiegebied, tijdens zijn jonge jaren in Venlo, als middelste van vijf kinderen (met een zesde kindje dat vroeg overleed). “Ik ben lastig door mijn puberteit gerold, wilde niet deugen op middelbare scholen. Bij Nederlands konden zij mij niks meer leren, bij andere vakken zat ik weg te dromen. Na twee middelbare scholen volgde een internaat. Later vroeg mijn vader mij een van zijn revues te regisseren. Hij was onderwijzer, maar vooral een hartstochtelijk amateurschrijver. Liedjes en revues. Die heb ik jarenlang in Venlo geregisseerd. Hij bracht mij ook op het idee van de toneelschool. Ik heb waargemaakt wat hij in zijn hart heeft willen doen.” Vader Boermans heeft nog meegemaakt dat zijn zoon de Prosceniumprijs kreeg. En heeft ook de legendarische Hamlet gezien, met Jacob Derwig in de hoofdrol. Maar dat zijn zoon bij Globe in Eindhoven in zijn blote kont over het toneel rende – iets waar iedereen schande van sprak – kon hij minder waarderen. “Daar komen de mensen toch niet voor, zei hij dan.”

Theu Boermans rekent zich rijk met zijn jeugd in de katholieke Rijnlandse cultuur, waarin veel toneel wordt gespeeld. “Je kunt de theatermaker wel uit Limburg halen, maar Limburg niet uit de theatermaker. Ik heb daar ontdekt waarom het belangrijk is voor de mens zich te verkleden en toneel te spelen. Theater vervult de rol van hofnar en houdt de mens een moreel ijkpunt voor.”

En nu, op zijn beurt, steunt hij zijn oudste zoon, Bobby Boermans, in zijn talent als filmregisseur. “We zijn close met elkaar. We bemoeien ons zogenaamd niet met elkaars werk, maar ik geef hem tips op het gebied van acteursregie en hij weet alles van nieuwe digitale monteertechnieken. Hij heeft een sterke, intuïtieve kijk op het filmvak.”

Gaat hij, ten slotte, nog ooit de aangekondigde film Gijsbrecht van Aemstel regisseren? “Dat ligt aan filmproducent Matthijs van Heijningen. De voorbereidingen waren klaar. Ze waren al aan het bouwen in Roemenië. Maar toen is het stilgelegd. Hij heeft nu eerst De Bende van Oss gemaakt. Maar de film zit nog in de pijplijn.”

Als het past in zijn agenda probeert hij jaarlijks te gaan kijken naar voorstellingen in het Volkstheater Frans Boermans in Venlo. En zijn eigen rockliedjes, zingt hij die nog wel eens? “Nee, na vier concerten een één optreden op Pinkpop Binnen, zoals dat toen heette, vond ik het genoeg. Maar wie ze wil horen: ze staan op een elpee. Al is dat inmiddels een collectors item.”

Midzomernachtsdroom door het Nationale Toneel, t/m 1 februari in de theaters. www.nationaletoneel.nl

Soldaat van Oranje, t/m 26 april 2012 in TheaterHangaar in Katwijk. www.soldaatvanoranje.nl
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/Theu-Boermans-2011-Press-staandcrop2-300dpi-IMG_0513.jpg

Deel dit: Deel dit!

In de films van Eugenie Jansen (1965, Maastricht) draait het altijd om de band tussen het land en de mensen. In haar korte documentaire Nonnevotte volgde ze een moeder en dochter uit Sittard die zich voorbereiden op carnaval. In Akkers van Margraten spraken ooggetuigen over het plotselinge verschijnen van het oorlogskerkhof eind 1944, waar tienduizenden doden begraven werden in grond waarop ze nog nooit een stap hadden gezet. De prijswinnende fictiefilm Tussenland uit 2002 bracht twee totaal verschillende werelden samen, die van de oude Jacob en de Soedanese vluchteling Majok. De oude man lijkt niet komt zijn huis amper uit, de jonge asielzoeker is nergens thuis. In Calimucho koos Jansen een circus als decor, een plek die niet aan grond gebonden is; de artiesten zijn altijd thuis én onderweg.

Ondersteboven is de eerste 3D film van Eugenie Jansen Wanneer we elkaar spreken, staat de hele boel nog in de steigers. De opnamen zijn net gereed, de montage komt nog. Eerst moest Hinterland af, de documentaire van haar partner Albert Elings die afgelopen maand op documentairefestival IDFA zal draaien. Daarin gaat Elings met de Soedanese vluchteling Kon Kelei, die in Tussenland een van de hoofdrollen speelde, terug naar zijn geboorteplek, zes jaar nadat de vrede is getekend.

Zo grijpt alles in elkaar. Fictie, documentaire, echt, niet echt: bij Eugenie Jansen (Maastricht, 1965) is het een onzinnig onderscheid. Elke film moet een nieuw, onbekend land zijn waar ze kan verdwalen. Is 3D filmen dan een logische stap?

“Het leuke aan 3D is dat je de filmtaal opnieuw moet uitvinden: hoe je kunt vertellen wat je wilt vertellen, wat het effect van beelden is. De keuze volgde uit de vorm die we voor Ondersteboven hadden gekozen. Namelijk dat we elke scène in een cirkel wilden vertellen. Dus de camera moest in elke scène 360 graden om zijn as draaien. Terwijl die ronddraaide, speelden de acteurs dan op een of meer plekken voor de camera. Soms liepen ze met de camera mee maar vaak draaide de camera verder terwijl ze weer uit beeld verdwenen.”

Waarom wilde je zo filmen?

“Omdat Ondersteboven gaat over de vraag wat onze plek in tijd en ruimte is.

Hoe kun je dat beter doen dan door die tijd en ruimte heel te houden?

Door de tijd te laten verstrijken in een shot? Als je ronddraait laat je de hele ruimte zien. Laat je zien wat er als het ware aan de achterkant van het verhaal gebeurt.”

Dus niet meer snel even iets filmen dat later misschien in de film past?

“Precies. En niet meer onder de tafel aan het been van de acteur trekken om ze bij te sturen zoals ik bij Calimucho deed. Want met die 360 graden opnamen is steeds alles in beeld. Je kunt je niet voor de camera verstoppen. Toch hebben we geprobeerd om het toeval een rol te geven.”

Hoe dan?

“Door de camera neer te zetten en te wachten tot er iets gebeurt. De proloog van Ondersteboven draaiden we in Australië. Het verhaal gaat over het Aboriginal-meisje Shay dat haar moeder heeft verloren en met haar Belgische vader naar Ieper komt. In Ieper is tijdens de Eerste Wereldoorlog flink gevochten, daar is nu een complete herdenkingsindustrie omheen gebouwd. Je hebt er De Menenpoort met de namen van tienduizenden vermisten waar elke avond om acht uur The Last Post wordt gespeeld. In de jaren tachtig en negentig stonden er tien mensen per avond maar nu zijn dat er honderden. Er zit nog van alles in de grond. Elk jaar sneuvelt er wel een boer die met z’n trekker over een explosief rijdt. Mensen halen dat spul uit de grond en richten er musea mee in waar dan weer veel bezoekers op af komen, Engelse schoolklassen en kolonnes met Hells Angels. Wij zetten dan de camera aan als we zo’n schoolbus verwachtten. Zo filmden we spontane scènes en vingen we het toeval.”

Waarom moest Ieper het decor worden?

“Omdat Ondersteboven over rouwverwerking gaat. Het is eigenlijk een bewerking van een autobiografisch verhaal van scenarist Kim Niekerk die het baseerde op het verlies van haar eigen moeder. Voor de film zijn we gaan zoeken naar een plek waarmee die rouwverwerking zou resoneren. De achterliggende vraag is of dat openbare herdenken, wat steeds meer gebeurt, kan helpen bij persoonlijke rouwverwerking. Hebben die überhaupt iets met elkaar te maken? Kun je daar troost in vinden?”

Botste dat persoonlijke verhaal van het meisje met het leed van de oorlog?

“Soms. Maar die twee geschiedenissen komen vooral mooi samen. Shay raakt in Ieper bevriend met een jongetje wier ouders zo’n privémuseum hebben. De Belgische vader van het meisje gaat inwonen bij een oom en tante die een Bed & Breakfast hebben en oorlogstoeristen rondleiden. Zo komen de jongetje en het meisje over de oorlog te praten, over verlies en over troost. Niet dat er antwoorden worden gegeven, ik hoop dat mensen over verlies en rouw na zullen denken. Want waar vind je houvast als je niet meer één levensbeschouwing hebt? Of geen? Shay is opgevoed als Aboriginal maar ook als katholiek. Haar vader is een wetenschapper die zegt dat ze later door de wormen wordt opgegeten. Waar vind je als kind houvast als het om zulke wezenlijke dingen gaat?”

Waarom moest het een Aboriginal meisje zijn?

“Omdat we zo verschillende wereldbeelden bij elkaar konden brengen. De Aboriginals hebben een gedetailleerd concept over astronomie. Dat zou mooi naast de westerse ideeën over astronomie van Shays vader kunnen staan. Omdat in de buurt van het dorpje Narrabri een paar grote telescopen staan, zou dat weer verklaren hoe hij zijn Australische vrouw ontmoette. Astronomie met z’n blik gericht naar de ruimte was ook een mooi contrast met Ieper, waar alles naar de grond is gericht.”

Die band met de plek en de mensen was belangrijk?

“Die gaf zoveel meerwaarde. Ik heb twee maanden in Narrabri in New South Wales gewoond om me voor te bereiden. Door mensen daar hebben het meisje leren kennen dat de hoofdrol ging spelen en kregen we allerlei verhalen te horen die we dan weer voor de film gebruikt hebben. Of was er een feest dat we gebruikt hebben. Later ging de hele filmcrew op zondag mee naar de rugbywedstrijd. In plaats van dat we acteurs grote bedragen per dag moesten betalen, hadden we echte mensen die graag meewerkten omdat we een band met ze hadden opgebouwd. Het is een manier van werken. Je investeert energie en tijd in plaats van geld. Je kunt ook een hoop geld op tafel leggen en zeggen dat je vierhonderd figuranten wilt.”

Het typeert een van Nederlands meest eigenzinnige filmmakers. In verhalen is ze minder geïnteresseerd dan in mensen, vertelt Jansen. En het mooiste is als mensen zich verbonden voelen met de plek waar gefilmd wordt want dat levert echte verhalen op. Het is de connectie waar Jansen steeds naar op zoek is: die tussen de plek en de mensen. Liefst zo rauw en onversneden mogelijk. Met afstandelijke mensen heeft ze niets, de mooiste mensen zijn volgens de filmmaakster degenen die dicht bij zichzelf blijven.

Ooit wilde ze boswachter, schrijfster, missiezuster of automonteur worden, vertelde Jansen jaren terug aan het huisblad van het Filmfonds. Het werd filmmaken. Na de Filmacademie in 1991 vertrok ze naar de internationale film en televisieschool in Cuba waarna ze terug in Nederland aan de slag kon als regieassistent. In 1996 vertoonde documentairefestival IDFA de documentaire Vogelvrij, het eerste project dat Jansen samen met Albert Elings voltooide en met wie ze nog altijd samenwerkt. In 2002 wonnen ze voor Tussenland samen een Tiger Award op het Rotterdams filmfestival IFFR, nog altijd de enige Nederlandse winnaar van de prijs.

Voor Jansen is films maken eigenlijk geen vak maar een manier van leven, een manier om de wereld te blijven ontdekken. En dat doet ze. Samen met Elings zwerft ze de hele wereld over. Klimt in de antenne van een enorme telescoop, bezoekt een uit ontelbare glasscherven bestaand Aboriginal kerkhof of komt terecht op een bruiloft in Zuid Soedan.

Ondanks al dat reizen over de wereld is ze ook honkvast want Jansen woont en werkt al zesentwintig jaar vanuit hetzelfde pand in de Amsterdamse Spuistraat. De straat waar je op elk moment van de dag genoeg verhalen vindt om tien films mee te maken, zegt ze.

Scenario’s schrijven gebaseerd op de verhalen die je op straat vindt. Dat wil je ook in Maastricht gaan doen?

“Precies. Ik denk dat de volgende stap voor mij is om naar een plek te gaan en vanuit de mensen en verhalen van die plek een film te maken. Ik heb daar al eens over lopen brainstormen met filmhuisdirecteur David Deprez van Lumière Maastricht. Er is behoefte is aan films uit de streek zelf, gesproken in het dialect dat mensen kennen. Maar dat duurt nog even. Voorlopig spelen we vooral met de gedachte.”
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/Eugenie-Jansen-2011-Press-300dpi-staandplus-IMG_9955.jpg

Deel dit: Deel dit!

Laten we elkaar ontmoeten op de boekenkermis in Antwerpen, mailde Stefan Brijs. “Dan kun je voor en na het interview nog even staren naar de rijen mensen die wachten op een handtekening van deze of gene tv-kok.”

De populariteit van de Antwerpse Boekenbeurs is ongekend. Twaalf dagen lang schuifelen tussen de tien- en vijftienduizend mensen per dag door vijf hallen op zoek naar een boek of een glimp of handtekening van een schrijver of een schrijvende tv-persoonlijkheid. Het maakt de eenzaamheid ter plekke van minder bekende auteurs des te schrijnender.

Stefan Brijs (Genk, 1969) kent het gevoel. Nu, bij de presentatie van zijn nieuwe roman Post voor mevrouw Bromley is hij een gevierd auteur. Hoe anders was dat tien jaar geleden. Toen zat hij hier naar het voorbijtrekkende publiek te koekeloeren dat zijn neus ophaalde voor zijn tweede roman Arend.

“Hou vol, het komt goed,” sprak zijn mentor en collega Jeroen Brouwers goedmoedig. En het kwam goed. Er zullen straks, als hij gaat signeren, geen drankhekken nodig zijn, maar een pauze kan hij zich nauwelijks veroorloven. Er is veel belangstelling voor de opvolger van de bekroonde, goed verkochte (125.000 exemplaren) roman De Engelenmaker. Het laatste nieuws: er zijn vertalingen op komst in het Chinees en Azerbeidjaans.

De schrijver heeft een tafel gereserveerd in een restaurant in de buurt van Antwerp Expo. Tussen een flyerende Sheherazade en een folderende sultan door glippen we de broeierige hal uit. Brijs heeft een haat-liefde verhouding met de beurs. Nergens anders wordt zo pijnlijk duidelijk dat de belangstelling voor kookboeken, orgasmeboeken (Goedele Liekens) en belastinggidsen vele malen groter is dan die voor literatuur. Aan de andere kant ontmoet hij er negen dagen lang zijn lezers en wordt er stevig verkocht. “Vergis je niet, deze beurs is goed voor vijftien procent van de totale jaarverkoop aan boeken in Vlaanderen.”

Tien jaar geleden verruilde Stefan Brijs zijn geboorteplaats Genk voor Lier, enkele kilometers ten zuidoosten van Antwerpen. Hij was halverwege zijn succesroman De Engelenmaker. Zijn vrouw Melanie werkt bij uitgeverij Atlas in Antwerpen, het pendelen kostte teveel tijd. En zo verhuisde de schrijver die zijn baan als leraar eraan gaf om te kunnen schrijven nog verder weg van het decor in zijn boek, de omgeving van Vaals – de regio waar de kersverse AKO-prijswinnares Marente de Moor woont.

Brijs was maar net bekomen van een bijzonder teleurstellende ervaring. Hij had een boek geschreven over pauperskind Neel Doff (alias Keetje Tippel), geboortig uit Buggenum, dat van lieverlede in de prostitutie terecht kwam maar in 1942 stierf als een dame van stand. Brijs voerde vergeefs actie om haar buitenhuis in Genk, Villa Keetje Tippel, te behouden. Een half jaar na het verschijnen van het boek werd het pand gesloopt en verrezen er appartementen. Nog steeds baalt hij ervan, maar inmiddels ziet hij dat in Genk sindsdien een kentering is gekomen in het denken over cultureel erfgoed. De oude mijngebouwen werden niet gesloopt, sterker nog: in de inmiddels tot cultuurtempel C-mine omgebouwde mijn van Winterslag mag de verloren zoon in het najaar van 2012 een hele avond programmeren.

Zijn vertrek uit Belgisch-Limburg hinderde zijn schrijven niet. “Het maakt niet uit waar ik schrijf. Zolang ik maar thuis kan zijn en er stilte is. In de laatste negen maanden van het schrijven aan Post voor mevrouw Bromley is de deur effectief toe geweest. Zelfs vrienden en familie heb ik niet binnen gelaten.” Ook met de pen had hij de afzondering gezocht. Toen Zuiderlucht hem in 2009 vroeg om een essay te schrijven bij gelegenheid van 25 jaar Het verdriet van België, de klassieke roman van Hugo Claus, sloeg hij het verzoek beleefd af. Omdat hij er alles aan zat te doen om niet voor eeuwig herinnerd te worden als de schrijver van dat ene boek, De Engelenmaker. Voelde hij druk? “Dat niet zo zeer maar ik wist dat ik een publiek had. En dat publiek, zo merkte ik overal, wilde een nieuw boek.” Een idee daartoe denderde zijn brein binnen toen hij een documentaire zag over de slag aan de Somme in de Eerste Wereldoorlog (1914-18). In de gauwigheid ontwaarde hij in die film een luitenant die in de loopgraven de brieven van zijn manschappen aan het thuisfront censureerde. “En ja, toen wist ik het, dit wordt mijn nieuwe boek.”

In serene, weldadig kalme tred vertelt Brijs in ruim vijfhonderd pagina’s het verhaal van John Patterson. Het is 1914 en John, een 17-jarige Londense student, heeft in tegenstelling tot zijn vriend Martin geen trek om de Duitsers te gaan bevechten op de slagvelden van Noord-Frankrijk of de Westhoek. Hij trekt zich liever terug in een souterrain met boeken die zijn vader heeft verzameld. Niet dat de vader een lezer is – hij is vooral postbode die met grote tegenzin steeds meer overlijdensberichten uit oorlogsgebied moet bezorgen. Hoewel John alle pogingen van ronselaars in de wind slaat om niet naar het front te hoeven, zelfs de wens van zijn gedroomde lief Mary naast zich neerlegt, breekt hij als zijn vader sterft en gaat alsnog zijn vriend Martin achterna in de killing fields tussen Arras en Poperinge. Daar wordt hij assistent van een luitenant, belast met onder meer het censureren en bezorgen van post.

Voor het boek stortte Brijs, die niet meer kennis van de Eerste Wereldoorlog had dan de gemiddelde Vlaming, zich in de archieven en de literatuur. “Ik ben heel precies, het decor in het eerste deel is de werkelijkheid, Londen in 1914/1915. Elk detail moet kloppen.” Hij zal halverwege zijn geweest toen Erwin Mortier zijn bejubelde roman Godenslaap publiceerde, met dezelfde Eerste Wereldoorlog als decor. Brijs, terwijl hij zijn vork in zijn vispannetje prikt: “Natuurlijk heb ik flink gevloekt. Ik heb het onmiddellijk gelezen, maar toen ook meteen gerustgesteld. Het boek van Mortier is heel talig, ik ben een verhalenverteller. Het is op geen enkele manier van invloed geweest op mijn schrijfproces. Toen ik voor onderzoek op een van de oorlogskerkhoven mijn blik liet gaan over de namen van alle gesneuvelden, wist ik dat achter elke naam een boek schuilt.”

In De Engelenmaker, waarin de huiveringwekkende dokter Victor Hoppe een drieling kloont, kon hij de waanzin via zijn pen in het hoofd van de dokter drijven. Als je schrijft over de Eerste Wereldoorlog krijg je de waanzin er dan gratis bij? “Dan heb je het over shellshock, de psychologische gevolgen, de trauma’s van oorlogvoering. Die stop je er niet in, die krijg je er bij. De Engelenmaker werkt denk ik als een gifslang, je wordt er meteen door gebeten. Daarmee vergeleken is mijn nieuwe boek een wurgslang. Heel langzaam grijpen de verhaallijnen je als het goed is naar de keel.”

Ik kan me voorstellen dat je De Engelenmaker achter je bureau kunt componeren, het is tenslotte pure fictie, maar hoe begeef je je vanachter je schrijftafel in de loopgraven? Je beschrijft zelfs de geur.

“Pas op, ook voor De Engelenmaker heb ik veel onderzoek moeten doen, ik heb er ook veel voor gereisd. Op zeker moment wist ik alles van klonen. Die investering heeft me bijna aan een faillissement gebracht, ik moest zelfs weer een poos terug voor de klas. Voor mijn nieuwe boek heb ik ervoor gewaakt om niet te zeer overdrijven in de beschrijvingen. Ik heb er ook zeer veel tijd in gestoken, herschreven en herschreven. Als John met zijn luitenant bij het front een paar uurtjes vrij neemt en planten gaat zoeken voor een herbarium, vinden ze een tak die bij nader inzien een hand met vingers blijkt te zijn. Dat werkt veel sterker dan het beschrijven van alle gruwelijkheden. En ja, je moet je kunnen inleven. Noem het maar talent. Ik heb niet veel talenten maar dit moet je als schrijver kunnen.”

De druk was groot op Britse jongens en mannen om te gaan vechten. Het is choquerend om te lezen hoe ze werden vernederd of gefusilleerd als ze het niet redden.

“Over de jongens die niet wilden vechten is maar weinig gepubliceerd. Ik vond het verhaal van een 17-jarige jongen die deserteerde en werd geëxecuteerd. Dat heb ik gebruikt in mijn boek. Pas vijf jaar geleden heeft de Britse regering zijn excuses aangeboden voor het fusilleren van meer dan 300 deserteurs.”

Kun je de Eerste Wereldoorlog vergelijken met de oorlogen van vandaag?

“Het was in elk geval de eerste oorlog waar media en propaganda een grote rol speelden. Over de aanval met een zeppelin op Londen werd nauwelijks geschreven. Het kon natuurlijk niet dat de hoofdstad van de grootmacht opeens werd gebombardeerd. Wij zijn ook met valse propaganda overgehaald om de oorlog in Irak te beginnen. Tja, wat kunnen we leren van dit boek? Het gaat over onze geschiedenis, maar of we ervan kunnen leren? Ruim twintig jaar na de Eerste begon de Tweede Wereldoorlog.”

Stefan Brijs, Post voor mevrouw Bromley. Uitgeverij Atlas.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/Stefan-Brijs-2011-Press-300dpi-staand-IMG_9417.jpg

Deel dit: Deel dit!

“Hier”, zegt pianist Ivo Janssen, en hij wijst naar de vloer in zijn woonboot, “komt een groot gat. Drie bij vier meter. De vide die dan ontstaat wordt een concertzaaltje. Beneden een vleugel, hierboven het balkon. In totaal goed voor 120 zitplaatsen.” Hij leest de gedachten van zijn bezoeker en vervolgt: “In mijn gedachten zie ik al busladingen Japanners en Amerikanen langs de gracht staan wachten. Er zijn reisbureaus die klassieke concerten organiseren. Een woonboot in een Amsterdamse gracht waar pianoconcerten worden gegeven, dat klinkt toch heel anders dan een cultureel centrum in de provincie.”

De verbouwing zal niet worden uitbesteed, Janssen doet alles zelf. En woonboten verbouwen is inmiddels een soort hobby geworden, hij woont inmiddels in zijn derde. In een overmoedige bui heeft hij wel eens geroepen dat woonboten verbouwen lucratiever is dan piano spelen. “Is dat zo? Ik zou ‘t eens na moeten rekenen, maar als je de waardestijging na zo’n renovatie meerekent, zou het best wel eens kunnen kloppen.”

Ivo Janssen (Venlo, 1963) groeide als zoon van een zuiveltechnicus op in Sint-Oedenrode en vertrok op zijn achttiende naar Amsterdam om piano te studeren aan het Sweelinck Conservatorium. Jan Wijn was er zijn docent, hij woonde op een woonboot en adviseerde zijn studenten hetzelfde te doen. “Vanwege de vrijheid. Als druk repeterende muziekstudent heeft niemand daar last van je. Mijn vader kocht toen een boot voor me op de Prinsengracht. De boot waar we nu zitten is tien keer zo groot.”

Twee jaar woont hij hier nu, en de voltooiing van deze opknapbeurt gaat nog jaren in beslag nemen. De vloer moet vernieuwd, de wanden met bedradingen liggen nog open. Maar het project van die concertzaal, daar mogen we hem te zijner tijd op aanspreken.

Vasthoudendheid is een karaktertrek die ook blijkt uit een andere passie: het lopen van halve marathons. En op muzikaal gebied is Janssen eveneens van de lange adem. In april van dit jaar bracht hij zijn in 1998 aangekondigde Bach Box uit: twintig cd’s met daarop alle klavierwerken van Johann Sebastian Bach. Het idee ontstond in 1994 toen speelde hij in de Leidse Lokhorstkerk een hele avond Bach speelde. “Na afloop opperde de programmeur het idee om alle klavierwerken van Bach op cd te zetten. Maar er was geen platenmaatschappij die een garantie wilde afgeven voor zo’n langjarig project. Toen dacht ik: dan regel ik het zelf. Ik pakte de telefoon, en binnen een uur was het rond. Ik ben erg happy met deze box, hij wordt nog aardig verkocht ook. Van de oplage van 2000 is in een half jaar de helft verkocht. Dat is heel behoorlijk als je bedenkt dat de cd-markt elk jaar met tien procent terugloopt.”

Wat heeft u met Bach?

“Volgens mijn moeder zei mijn eerste pianoleraar toen ik een jaar of tien was al dat ik zo goed Bach speelde. Ik had er al vrij vroeg een goed gevoel voor. Er zat ook iets sportiefs in Bach spelen. Zeker bij de snelle, ritmische stukken, het is leuk om die als jonge jongen foutloos te kunnen spelen, daar kun je mee scoren.”

Pablo Casals speelde op het eind van zijn leven elke ochtend Das wohltemperierte Klavier. Wat speelt u bij het krieken van de dag?

“Ik speel elke ochtend, maar er zit geen vast ritueel in. Ik kan het me voorstellen van Casals, Bach heeft een heilzame uitwerking op je gezondheid, ook fysiek. Als ik me beroerd voel en ik ga spelen, gaat het beter. Bach zorgt voor balans tussen ratio en emotie, dat komt door die polyfonie. Het is muziek die perfect klopt, bijna mathematisch, en tegelijkertijd kun je er ook emotioneel naar luisteren. Die combinatie van ratio en emotie zit ook in mij. Op de lagere school vond ik het prachtig de tafeltjes van 1 tot en met 100 helemaal uit te schrijven, tegelijkertijd was ik een gevoelig jongetje.” Lachend: “Vervolgens heb ik er tientallen jaren over gedaan om die twee een beetje op elkaar af te stemmen. Dat is ook terug te zien in mijn ontwikkeling als pianist, ik ben bijna vijftig en heb het gevoel dat ik steeds beter ga spelen, dat ik het door begin te krijgen.”

Elke tijd zijn eigen interpretaties. Er zijn cellisten die de suites van Bach zelfs drie keer opnemen, in verschillende stadia van hun leven.

“Haha, ja, die cellisten moeten het doen met die zes suites, meer is er niet. Met de klavierstukken ligt dat natuurlijk anders. Ik moet er niet aan denken om die cd-box nog een keer over te doen. Bij de Goldberg Variaties daar heb ik er wel eens aan gedacht om ze nog eens live op cd te zetten, met een knipoog naar Glenn Gould. Die heeft het twintig jaar later ook gedaan. Maar ik doe het toch maar niet. Ik vind dat mensen maar vaker naar een concert moeten komen.”

De Bach-mythe is deels gebaseerd op het feit dat we van de grote klassieke componisten van hem het minste weten. Tegelijkertijd bieden zijn composities volop ruimte voor interpretatie. Janssen: “Er wordt een hoop overgelaten aan de uitvoerenden, maar dat maakt het ook moeilijk. Te veel keus kan verlammend werken. Bij Bach zijn de tempi vaker niet dan wel aangegeven, de dynamiek vrijwel nooit. Voor het opnemen van zo’n cd-box moet je daarom een eigen stijl ontwikkelen. Een lang crescendo, een lang diminuendo, alles wat je doet moet weloverwogen zijn. Die stukken zijn geschreven voor klavecimbel, daar kun je niet harder of zachter. Als ik op Das wohltemperierte Klavier eerst zacht, dan hard en dan weer zacht speel, is dat mijn interpretatie. (Lachend) Ik heb er nog nooit iemand over horen klagen. De klavierstukken van Bach zitten in ons collectieve geheugen. Als mensen tegen mij zeggen dat ik de aria uit de Goldberg Variaties zo langzaam speel, dan zeg ik: ‘Ik kan het niet sneller. Dit is wat de noten over me afroepen’. Dat is het mooie van muziek, dat niet iedereen hetzelfde doet. Anders kunnen we het net zo goed allemaal in de computer stoppen.”

Een van de succesnummers van het festival Musica Sacra afgelopen september was het optreden van Ivo Janssen in de Maastrichtse Sint Janskerk met Ludus tonalis van Paul Hindemith. Hoewel Janssen internationaal eerder succes oogstte met zijn Hindemith-vertolking, had Musica Sacra een Duitse pianist op het oog. Janssen: “Ik hoorde het toevallig van een geluidsman van de KRO en dacht: ja maar, dat is míjn stuk. Ík heb het op cd gezet, ík kreeg er lovende recensies voor. Heel ongebruikelijk heb ik toen een paar mailtjes de deur uit gedaan, mijn Hindemith-cd opgestuurd en werd alsnog uitgenodigd.”

Het brengt hem op de constatering dat het eigenlijk vreemd is dat organisatoren eerst een pianist uitnodigen, en hem dan met een bepaald stuk opzadelen. “Heb je net het tweede pianoconcert van Rachmaninov ergens gespeeld, vragen ze je twee weken later ergens anders om het derde te komen spelen. Ze moesten eens weten hoeveel tijd het kost om je zo’n stuk eigen te maken. Hoeveel? Zeker honderd uur. Bij een gage van 2000 euro houd je dan een lager uurloon over dan een loodgieter. Maar gelukkig gaat het vaak ook andersom. De Goldberg Variaties heb ik zeker 200 keer gespeeld.”

Ludus tonalis duurt meer dan een uur. Zijn er tijdens zo’n concert momenten dat je als pianist met je gedachten afdwaalt?

Lachend: “Nee. Ja, altijd. Het bewustzijn heeft meerdere lagen. Tijdens dat Musica Sacra-optreden was ik me er van bewust dat er microfoons stonden, dat het op de radio kwam, dat het goed moest zijn. Je moet natuurlijk uitkijken dat je niet teveel opmerkt. In mijn ooghoek zag ik een man met zijn voet op en neer wippen. Die vond er zeker niet veel aan, denk ik dan onwillekeurig. Dat registreer je wel. Het is het fijnst als je continu in het moment van het stuk zit, alleen: hou dat maar eens een uur vol.”

Geeft u nog eigen accenten aan zo’n stuk of blijft u gevangen in de ijzeren regels van Hindemith?

“Het is bijna mathematische, en tegelijkertijd ook heel ontroerende, emotionele muziek. Bij de fuga’s heb je een thema links en een thema rechts; dan moet je tegelijk iets óverbrengen, het mag geen droge exercitie worden. Die balans is belangrijk, je mag je niet mee laten slepen. Op je twintigste gebeurt dat eerder dan op je 45^e. Maar je plukt er altijd de vruchten van als je jong veel gestudeerd hebt. Laatst hoorde ik iemand zeggen dat je minimaal 10.000 uur moet investeren om ergens goed in te zijn. Toen ben ik terug gaan rekenen: ik heb er meer dan 30.000 uur opzitten. Vrijwel altijd zonder tegenzin. Eigenlijk heb ik altijd plezier in het spelen.”

Janssens bekendheid als pianist steunt deels op de optredens met schrijfster Anna Enquist. “We treden nu tien jaar samen op, de zaal zit altijd vol. Het heeft me geen windeieren gelegd, en je doet iets wat je leuk vindt. Het is ongesubsidieerd, dus zonder verplichting tot cross overs of iets multicultureels.” Het brengt ons op de relatie tussen overheid en kunsten, de aangekondigde bezuinigingen in de sector en de gevolgen daarvan. “Sinds mijn afstuderen in 1987 heb ik ononderbroken werk gehad. In maart bleef mijn agenda ineens leeg. Het is nu weer beter, maar toch. Je merkt het aan de honoraria, er wordt steviger onderhandeld. Bij mij komt het extra hard aan, ik leef van mijn concerten en mijn cd’s. Pensioen? Deze woonboot is mijn pensioen. Ik zal wat voortmaken met die verbouwing en dat concertzaaltje.”

www.voidclassics.nl
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/vo-Jansen-2011-Presssssplus-300dpi-IMG_9756I.jpg

Deel dit: Deel dit!

“Ik kan u een foto laten zien waarop ik met een fopspeen in mijn mond bij mijn grootvader in Heusden-Zolder op schoot zit. Het zal mijn vierde verjaardag zijn en ik heb een singeltje van Elvis in mijn handen. Die foto ga ik nog eens voor een albumhoes gebruiken. Ik had dat singeltje zelf voor mijn verjaardag gevraagd hé.

Ik kom uit een zeer muzikale familie. Mijn vader speelde in de jaren zestig in het bandje van mijn moeders broers. Die band speelde covers van de The Shadows, The Spoetniks en The Kinks. Mijn ooms, de jongere broers van mijn moeder, speelden hardrock. Ze repeteerden bij mijn grootouders in de garage. Ik ben van 1971 en dus opgegroeid tussen de elektrische gitaren en de gitaarriffs uit de actual fucking seventies, haha…

Eerst wilde ik voetballer worden, daarna kunstenaar. Ik begon te tekenen als een gek maar op mijn veertiende kon ik niet meer vechten tegen mijn lotsbestemming en vroeg ik zelf om een elektrische gitaar. Het waren magische objecten, met grote versterkers, alles was groot en onhandig en ze veroorzaakten een hels lawaai. Mijn ooms hadden vrienden in de cité van Heusden-Zolder: langharige Grieken, Turken en Italianen. Ze vonden elkaar in de hardrock. Deep Purple, Black Sabbath, Cream en Led Zeppelin zijn nog altijd mijn favorieten. Een van mijn Italiaanse ooms die in de garage kwam zingen was zelfs lid van motorbende de Tarantula’s uit Genk.

In de jaren zeventig had elk dorp in Belgisch Limburg zijn feestzaal, er kwamen veel bands spelen, ik herinner me Xmal Deutschland of Fad Gadget. In Leopoldsburg was Chokri Mahassine onze leider bij de humanistische jongeren, jeugdhuis de Pukkel was onze uitvalsbasis. Ik was veertien toen we besloten een festival te organiseren. Chokri kwam met de naam Pukkelpop, ik heb nog meegeholpen het podium op te bouwen. De eerste keer dat ik er zelf mocht spelen in 1995 met Evil Superstars was natuurlijk geweldig. Inmiddels heb ik er al vaak op het podium gestaan maar dit jaar geraakte ik er niet. Ik zou spelen met Cidadão Instigado. Die gasten kwamen speciaal uit Sao Paulo voor een concertje op Pukkelpop. Ze wisten niet wat ze meemaakten toen de storm losbarstte. Ik zat in de auto met een kameraad maar de security liet ons niet door. Een paar dorpen verderop zagen we in een kebabzaak op tv dat er doden waren gevallen. Het was heel speciaal om liedjes te spelen op het memorial in augustus.

Ik wilde gitaarheld worden. Brian May van Queen was mijn eerste idool. In mijn familie was het vanzelfsprekend om te proberen virtuoos te zijn. Op mijn achttiende had ik die ambitie gehaald want ik kon alle solo’s van Eddy Vanhalen naspelen. In die tijd werkte ik bij de Ford-fabriek in Genk. Tot ik het aanbod kreeg om te spelen in La Strada, een topveertigband uit Genk. Heb ik tot mijn twintigste gedaan. We speelden 250 keer per jaar, vijf sets met drie pauzes van tien minuten in alle feesttenten en kermissen van Hengelo tot Heerlen. Van Queen tot palingsound, Arie Ribbens, Saskia en Serge, alles. In Noord Holland braken er massale gevechten uit als ze te veel hadden gedronken, en ik maar Hold the Line spelen van Toto. En als ge ook maar iets afweek van de platenversie begonnen ze te roepen dat het slecht was. Echt, die Steve Lukather-solo’s ken ik nog steeds van buiten. Dat was een goeie leerschool. De grootste rock ‘n roll-gortigheden speelden zich af in de dorpsdisco´s. Een van de ruigste plekken waar ik tot aan dEUS heb gespeeld was de chique Diligence in Heerlen. De eigenaar was een toffe gast maar soms waren de rapen gaar. Vooral op maandag zat het er vol met pooiers en dealers. Ik moest eens tussenbeide komen in een gevecht tussen twee vrouwen die elkaar met naaldhakken op de kop stonden te kloppen. En een van de jongens van de band trok lijkbleek weg toen hij een Magnum-pistool onder zijn neus kreeg. Daar leer je wel wat hoor.

De meeste muziek vond ik te vlak. Het oprichten van de Evil Superstars was daar denk ik een reactie op. We waren ambitieuze muzikanten, maar hoefden niet per se de streek of de armoede te ontvluchten. Dat hadden onze ouders en grootouders als immigranten al gedaan. In de jaren negentig was het in de cité best aangenaam vertoeven, we hadden geen noodzaak om weg te geraken. In 2004 wonnen we Humo’s Rockrally, tekenden we een contract bij de stal van Brian Adams en ging Europa voor ons open. Ik woon nu in Antwerpen maar ik ben blij dat ik hier vandaan kom.

In het circuit leerde ik al vrij snel de jongens van dEUS kennen. Die gasten luisterden naar Leonard Cohen en Velvet Underground. Wij luisterden in Genk naar heavy metal of progrock. Maar ik hield ook van de avant garde. Er zat altijd wel een stempelende sjamaan in het café die muziek van King Crimson, Captain Beefheart en Frank Zappa initieerde. Typisch voor de dorpen.

Als mijn familie niet zo muzikaal was geweest, was ik vast schrijver geworden. Ik heb de voorbije vijftien jaar meer geld uitgegeven aan boeken dan aan platen. Mijn tournee met dichter Ramsey Nasr was geen uitstapje, het was veel meer dan dat. Voor een artiest is alles bruikbaar. Ik hoor vaak dat ze niet snappen hoe ik in verschillende bands kan spelen en daarnaast nog allerlei projecten heb. Maar ik snap niet waar andere muzikanten hun tijd laten, ik heb nog steeds alle tijd van de wereld. Natuurlijk, als dEUS een nieuwe plaat heeft, zitten we veel in de studio maar komaan, er gaan 24 uur in een dag. Ik denk dat veel van mijn collega’s teveel stresserend werken omdat ze denken dat dat zo moet. Maar ge kunt ook kalm blijven. Het is een misverstand dat ge uw werk groots en meeslepend moet uitvoeren. Zoals Charley Parker zei: “If you don’t live it, it won’t come out of your horn.” Sommige mensen denken dat een rockster moet leven als een uitbarstende vulkaan, met de armen omhoog Beëlzebub aanroepend met een schaars geklede deerne aan zijn wiel. Shit mijn parkeermeter is mij via de sms aan het stalken. Da’s pas rock ’n’ roll man: illegaal geparkeerd staan in Hasselt.

Goed, je kunt ook zeggen dat ik aan dEUS niet genoeg heb. dEUS is zeker niet genoeg. Dat geldt trouwens voor alle bandleden en maakt dEUS tot dEUS. Natuurlijk is er een groot verschil als de band opkomt in Parijs of Paradiso, of als ik solo aantreed in de Muziekgieterij in Maastricht. Soms denk ik dat het publiek te respectvol is omdat de gitarist van dEUS komt spelen. In Maastricht probeerde men een man de mond te snoeren omdat ie stond te roepen, maar ik vond die gast fantastisch. Ik ben niet iemand die zich niks van het publiek aantrekt en gewoon zijn ding doet. Als het publiek een groot ego heeft, dat kan ook hè, dan speel ik daar op in. Of ge nou Nobelprijswinnaar zijt of een losgeslagen rockstar: verveel nooit. Dat is het belangrijkste. Mijn drijfveer? Mezelf een beter leven te geven, want dat weerkaatst. Succes is in zekere zin een stoornis. Mijn doel is de juiste stoornis te vinden. Want het is waardeloos als ge afstand creëert tussen uzelf en de mensen. Een echte ster zijn lijkt me niks. Ik zou een vet probleem hebben als ik zou ontdekken dat ik Bono heette. En die heeft goeie dingen gedaan hé. Maar fuck wie wil in godsnaam Bono zijn? Zelfs Bono zelf niet.

Tom Barman is een echte Antwerpenaar. Voetjes op de grond. In de traditie van Rubens en Wannes van der Velde, dat zijn geen zwevers. Tom was heel resoluut in aanloop naar de nieuwe dEUS-plaat. Hij riep: ‘Ik ga geen songs schrijven, jullie komen maar met muziek af’. En wij: ‘Neéééééé, kom alsjeblieft met songs af’. Ik denk dat mijn invloed dEUS vooral heeft verwijderd van de alternatieve rockband. Ik heb een bredere melodie, klankkleur en muzikaliteit binnengebracht. Vergeet dat fundamentalisme van ‘simpel is goed’. Dat komt uit een soort van puberale subcultuur die effe goed is geweest, maar punk vind ik overschat. Ik ben nooit een indierocker geweest of een alternative rocker. Tussen avant garde en classicisme moet alles kunnen. Mensen zijn te radicaal. Wij zijn zachte radicalen. In de zin van alles komt goed, kom maar bij ons, ge zult wakker worden op een bananenboot naast een matroos op weg naar Madagaskar. Radicaal blijft het wel hoor, ha ha.

Live spelen is het plezierigste wat bestaat, ik zie gewoon mezelf in het publiek. Natuurlijk, mensen staren naar u en ge wilt interessant genoeg zijn om anderhalf uur naar gestaard te worden. Dat is bijna uw plicht, en tegelijk een verleidingsdans. Het protocol wil dat ik Salomé ben, het publiek betaalt voor mijn onthoofding. Da’s een fantastische erotische sensatie natuurlijk, eventueel gesponsord door Pattex. Daarom speel ik ook in de Muziekgieterij voor tien mensen en een brulboei. Die brulboei ben ik trouwens, ik ben ook een baldadige kerel die roept van slecht of da’s goed. Allez, mijn moeder verwacht mij. Ze is nogal streng qua kookuren.”
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/Mauro-Pawlowski-2011-Press-staandpluscanvas-300dpi-IMG_0251.jpg

Deel dit: Deel dit!

Ze groeiden op in een tijd dat de keramische industrie in Limburg op volle toeren draaide. Vanwege de grote hoeveelheid klei in de uiterwaarden van de Maas was de productie van bakstenen, dakpannen en gresbuizen een florerende bedrijfstak. Allebei hun vaders waren directeur van een steenfabriek.

Han Noten: “Mijn vader had in de glorietijd honderd man in dienst. Swalmen telde zeker dertig grote en kleine kleiwarenfabrieken, zogenoemde pannesjoppe. Daar is niets meer van over. Door de opkomst van beton, pvc en andere plastics is de hele branche failliet gegaan.”

Ted Noten: “De teloorgang had ook te maken met gebrek aan beleid en visie van die generatie fabrikanten. Het waren hardwerkende mensen die geen benul hadden hoe ze hun bedrijf moesten voorbereiden op de nieuwe tijd.”

Han: “Vanaf mijn zesde heb ik in de fabriek gewerkt. We hadden een moderne tunneloven. De wagens werden steeds verder naar het vuur getrokken. Soms stortte zo’n wagen in en kwam de troep op het spoor te liggen. Onder die tunnel was een nauwe gang gemaakt. Dan trok mijn vader mij een asbestpak aan en moest ik, omdat ik klein was, die gang in om alles op te ruimen.”

Ted: “Ik werkte na schooltijd in de fabriek. Weigeren was geen optie. Bovendien: je voelde dat je deel uitmaakte van iets. Als kind kreeg je verantwoordelijkheid. Daar komt bij dat ik er, in tegenstelling tot Han, werkte uit financiële noodzaak. Het scheelde loonkosten.”

Han: “Van ons werd verwacht dat we het bedrijf zouden overnemen. Ik ben geen bètaman en toch wilde mijn vader dat ik ingenieur zou worden. Hij zei: ‘Je hoeft niet per se de fabriek over te nemen, maar je moet wel ingenieur worden, dan kun je later nog altijd kiezen.’ Er werd dus een sprankje eigen keuze gesuggereerd. Na de middelbare school – ik heb er vier versleten – wilde ik weg en ben in Nijmegen psychologie gaan studeren.”

Ted: “Ik vertrok naar Amerika, onder invloed van de tijdgeest: flowerpower, lang haar, Jack Kerouac, lsd. Ik was volop aan het experimenteren en was vatbaar voor trends. Werd vegetariër, reisde liftend door Amerika.”

Han: “Ik was veel braver. Was bezig met cultuur, schreef veel en ging naar het voorbereidende jaar van de Toneelacademie in Amsterdam waar ik wegens gebrek aan talent ben afgegooid. Maakte een dagelijkse strip in De Limburger. Ik was een redelijk oppassende jongen die via de kunst een poging ondernam om zijn ziel ruimte te geven.”

Ted: “Na terugkeer uit Amerika heb ik drie jaar gewerkt in een psychiatrische inrichting in Maastricht. Drie weken werken, één week naar school. Ik woonde in de Voerstreek. De taalstrijd was flink opgelaaid, er werd zelfs geschoten. Ik was op de macrobiotische toer. Stond ‘s nachts op om bij volle maan in mijn moestuin radijszaad te poten, want ik volgde de zaaikalender van Maria Thun. Ik was radicaal op alle fronten.”

Vervolgens maakte Ted reizen door India en Afrika. Op straat in Athene leerde hij de kneepjes van de edelsmeedkunst en was meteen verkocht. Terug in Swalmen meldde hij zich aan bij de kunstacademie in Maastricht. Dat viel thuis niet in goede aarde. “Wat dacht je: ouders die zich kapot hadden gewerkt om hun zoon een goede scholing te geven en dan kom ik thuis met de mededeling: ‘Ik ga naar de kunstacademie.’ Maar ik kan het mijn ouders niet kwalijk nemen. Kunst bestond toen niet in Limburg. Dat was overbodig, decadent, iets voor anarchisten. Maar toen ik voor de eerste keer in de krant stond was mijn moeder apetrots.”

Han: “Mijn moeder nam op haar 23e het besluit geen boeken meer te lezen. Dat leidde haar af van haar verantwoordelijkheden: huishouden, zorg voor de kinderen enzovoorts. Ik probeer dan te begrijpen waarom een jonge, intelligente vrouw besluit om zichzelf intellectueel onvruchtbaar te maken. In die tijd moest je veel en mocht je weinig. Ze is nu 83 en leest ontzettend graag.”

Ted: “Er waren ook mooie dingen. Denk aan de processies, het theatrale en het bombastische van de rooms-katholieke kerk. Er zit kitsch in mijn werk die voortkomt uit visuele indrukken uit mijn jeugd.”

Han: “In Teds werk zit emotie, maar ook ironie. Alsof de emotie hanteerbaar moet blijven. Ted is jarenlang enorm kwaad geweest. Die fenomenale kwaadheid, die niemand zag behalve ik, propte hij in zijn kunst. Daarin moest natuurlijk een relativering worden aangebracht. Dat haakje de andere kant op hebben we van thuis mee gekregen.”

Ted: “Ik moest ageren en fulmineren. Toen ik in 2008 de prestigieuze Françoise van den Boschprijs had gewonnen liep ik totaal wezenloos door de stad. Ik dacht: ik ben gelegaliseerd, nu gaat het mis, wat moet ik nog? Ik wilde de prijs weigeren. Ik belde mijn moeder om advies. Toen ze vernam dat er een geldbedrag aan verbonden was, zei ze: ‘Nou Ted, wat denk je? Pakken!’”

Halverwege de jaren negentig werd Ted Noten uitgenodigd voor de expositie De Parelketting. Als reactie op zoveel burgerlijke tuttigheid deed hij een dode muis, die hij aantrof in zijn atelier, een parelkettinkje om, goot het geheel in doorzichtig acrylaat en noemde zijn inzending The Princess.

Han: “Pure belediging, gesublimeerde woede, een trap naar het establishment. Normaal hangt een parelketting om de hals van een chique, wulpse dame met voluptueuze boezem. Hij deed haar om een muis!”

Ted: “The Princess is mijn eerste stuk waarin alles samenviel van wat ik te zeggen heb. Onlangs wilde ik het terugkopen van een kunstverzamelaarster uit Chicago. Maar toen ik zag waar de muis woont en hoe de eigenares ermee omgaat, dacht ik: hier hoort ze. Toen was het goed.”

Organisatiepsycholoog Han Noten ging in 1985 aan de slag bij de Industriebond FNV. Hij was ervan overtuigd dat zijn vader groot misbaar zou maken over een betrekking bij de vakbeweging. “Toen ik hem het nieuws vertelde viel er een korte stilte. Toen zei hij: “Maar jongen, wat geweldig! Ik was zo bang dat je in de zorg terecht zou komen.” Hij dacht dat ik als psycholoog iets onduidelijks zou gaan doen met vrouwen op de sofa. De Industriebond, met de nadruk op het woord industrie, was voor hem een enorme opluchting.”

Ted: “Weet je wat de reactie van mijn vader was? “Han Noten is communist geworden! Wat die zijn vader niet aandoet door over te lopen naar de arbeidersbeweging.” Iedereen verwachtte dat hij jou met een shotgun het dorp zou uitjagen. Dat is niet gebeurd. Dat vond ik wel mooi van je vader.”

In juni 2003 maakte Han, inmiddels directielid bij de NS, voor de Partij van de Arbeid zijn entree in de Eerste Kamer. Vijf maanden later werd hij fractievoorzitter. In zijn fractie zaten zwaargewichten als Ed van Thijn, Erik Jurgens en Frans Leijnse. Han: “Voor iemand als Van Thijn had ik grote bewondering. Die had ik als klein jongetje op tv gezien.”

Zijn vuurdoop was het hoogoplopende conflict rond de rechtstreeks gekozen burgemeester. “De Tweede-Kamerfractie was voorstander van de gekozen burgemeester, maar mijn fractie had onoverkomelijke bezwaren. Anders gezegd: Wouter Bos was voor, ik was tegen. En dat heb je liever niet. Ik werd vermalen tussen alle krachten en ben toen ook bijna afgezet.”

Ted: “Vroeger was de PvdA ook mijn partij, maar ik heb me gedistantieerd van de politiek. Ik vind het hypocriet. Van mij mag de hele politiek de gootsteen in. Ik heb mijn draaicirkel ingeperkt tot mijn eigen wijk en mijn buren.”

Han: “Ik erger me aan het dédain en de arrogantie waarmee de politiek op dit moment haar stelligheden en zekerheden verkondigt in een wereld die door de burger als beangstigend, bedreigend, complex en broos wordt ervaren. Politici moeten niet uit hun nek lullen. Als ex-katholiek ben ik allergisch voor het koppelen van de absolute waarheid aan het absolute gezag. Voor mij is politiek het vormgeven van maatschappelijke verhoudingen waarin burgers samen met elkaar gestalte geven aan de samenleving. Dat betekent dat een politicus het centrale gezag dient te relativeren. Dat doe ik, voel me een twijfelende sociaal-democraat. Dat wordt me ook verweten, want twijfel verkoopt slecht op dit moment. Het is een paradox: ik weet met zekerheid dat twijfel noodzakelijk is.”

Ted: “Ik was eerst kwaad op Han vanwege zijn vlucht naar het platteland. Ik zie hem als een grote geest en vond dat hij premier moest worden. Maar ik begrijp dat hij moest landen. Ik denk dat hij voor het eerst in zijn leven rust heeft.”

Han: “Ik wil weer dingen doen die ik snap. De politiek wordt steeds meer een banale oorlog van oneliners. Dat heb ik als vervreemdend ervaren. De schoonheid van het politieke bedrijf is verdwenen en dat is een weemoedige constatering.”

Al jaren lopen de neven Noten met het plan rond om in hun geboortedorp Swalmen een schoorsteen te bouwen als hommage aan honderd jaar steenindustrie. Han wil een omgevallen schoorsteen, Ted een rechtopstaande. “Pal naast de kerk en dan één centimeter hoger.”

Han Noten: “Ik weet met zekerheid dat twijfel noodzakelijk is.” foto Perry Schrijvers

Ted Noten: “Ik stond ‘s nachts op om bij volle maan radijszaad te poten volgens de zaaikalender van Maria Thun. Ik was radicaal op alle fronten.” foto Perry Schrijvers
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/Ted-Noten-2011-Press-300dpiIMG_9563.jpg

Deel dit: Deel dit!

Sidi el Karchi is de grootste levende kunstenaar van dit moment. Zelfs al zou hij verstoken blijven van enige laureaat, waardering en liepen kunstliefhebbers schielijk verder na amper een blik op zijn werk geslagen te hebben, dan zou dat zijn talent alleen maar goed doen. Sidi behoort tot die kunstenaars die beter zouden gedijen in een samenleving waarin voor schilders net zoveel ruimte is als voor een melaatse.

Sidi el Karchi moet het hebben van ontbering, afzien en gebrek aan erkenning. Het zal zijn werk goed doen! In plaats van deze grootse huldiging, wens ik hem een uitkering toe, een drugsverslaving en een infectie van de rechterhand.

Het toekennen van deze prijs, deze aanmoedigingsprijs voor een talent die geen aanmoediging verdient, eerder een pak onder zijn broek, zie ik dan ook als een grote vergissing. En hoewel mijn pleidooi de jury er zeker niet van zal weerhouden om de prijs toch niet toe te kennen, zal ik toch een aantal argumenten aandragen al was het maar om U, vrienden en familie van Sidi, te overtuigen. Want we hebben genoeg redenen om de komende tijd met vrees en beven tegemoet te zien.

De prijs is een kink in de kabel van zijn toch al zo vruchtbare ontwikkeling. Door deze prijs te krijgen zal zijn status alleen maar stijgen, het zal de aandacht voor zijn werk zeker goed doen maar stel u toch voor wat dat betekent voor de schilder zelf, wat moet hij met zoveel waardering en erkenning? Dat komt toch allemaal veel te vroeg? Het aan de prijs verbonden geldbedrag zal niemand die maar een cent verstand heeft afslaan, maar we denken toch niet dat Sidi van de honger omkwam?

Hij zal zich geen raad weten met alle loftuitingen en een dagtaak hebben aan het beantwoorden van alle verzoeken die binnenstromen. U kunt zich toch niet voorstellen dat Sidi el Karchi een deel van zijn dag moet gaan besteden aan het doorknippen van lintjes of het bezoeken van particuliere verzamelaars die een deel van zijn aandacht opeisen? Toch liggen deze dwalingen op de loer bij een ieder die omringd is met het aureool van succes. De roem gaat vergezeld van een gesel. Hij zal op straat herkend worden. In Maastricht zullen mensen wijzen naar hem als hij voorbij loopt en zeggen: “Daar loopt Sidi, ja, de grote Sidi. Schilder. Denker. Miljonair,” en dan elkaar aankijken uit puur ongeloof dat zo’n grote geest in hun midden verblijft. Restaurants die normaliter vol huis houden, blijken altijd een extra tafeltje over te hebben, als hij zich aandient. Het gevolg hiervan is dat de werkelijkheid van SIdi el Karchi dusdanig aangetast raakt dat hij al snel het contact met de werkelijkheid verliest. Beste jury, dat is nog niet het einde van de horror. Dat is pas het begin.

In Maastricht waant hij zich nog beschermd tegen de aanvallen van het nieuwe noodlot omdat hij hier beschermelingen om zich heen heeft.  Er zullen vrienden en familie zijn die hem met beide benen op de grond houden, die hem wakker zullen schudden, die hem een draai om de oren zullen geven. Zijn broer en zus wonen op een steenworpafstand, ik heb ze ontmoet en ik kan u verzekeren dat die over de noodzakelijke houdgrepen beschikken om Sidi flink in de tang te nemen als het nodig is.

Maar je kan het beest natuurlijk maar zo lang in zijn hok houden.

De prijs zal natuurlijk ook de aandacht trekken in de Randstad, media gaan bellen en Sidi zal zich geprest voelen om naar Hilversum en Amsterdam af te reizen. De verfkwasten liggen te drogen in het atelier en worden hard. De schildersezel wacht lijdzaam, want zo zijn ezels. Het enige wat herinnert aan schilderactiviteiten is de geur van verf, de kunstenaar zelf laat verstek gaan. Sidi zal verschijnen in talkshows en vragen beantwoorden van Matthijs van Nieuwkerk en Jeroen Pauw. Eerst zullen het alleen vragen zijn over zijn werk maar al snel komen ook de politieke vragen. Wat vindt hij van deze of gene maatschappelijke ontwikkeling? Wonderwel blijkt Sidi toch heel snedige antwoorden te hebben. Het licht van de televisiestudio is de jonge schilder welgezind. Op weg naar zijn hotelkamer zal Sidi de tweets en facebookberichten lezen die vertellen hoe goed hij het wel heeft gedaan.

Zijn galerie zal uitstekend in zijn nopjes zijn want het betekent nieuwe aanwas van nieuwe klanten. En de schildersezel wacht, want zo zijn ezels.

Beste jury, in naam van de kunstgeschiedenis, vrienden en familie: we kunnen uw beslissing niet meer terugdraaien, maar wilt u verantwoordelijk zijn voor de ontsporing van een jonge, veelbelovende kunstenaar? Wilt u dit prille, onstuimige en tegelijkertijd zo precies componerende talent voorgoed aan de leeuwen werpen? Weet toch wat u doet. U doet me denken aan die senatoren in het Oude Rome die maar al te graag toekeken hoe ze hun geliefde gladiatoren opgevreten zagen worden.

U zult het niet geloven maar al snel krijgen ze bij de NTR door dat die Sidi niet alleen als schilder maar ook als televisiepersoonlijkheid heel wat in zijn mars heeft Hij wordt al snel uitgenodigd om plaats te nemen in televisieprogramma’s over de moderne schilderkunst. Ook daarin toont hij zich een echte causeur, want hij praat net zo makkelijk Picasso aan Lady Gaga als de gevolgen van de Eurocrisis aan de ontwikkelingen op de kunstmarkt. Deze prijs, geachte jury, zal ertoe leiden dat Sidi nog meer talenten ontdekt, talenten waarvan hij niet wist dat ie ze had. Weet u wel waar u aan begint?

Als klap op de vuurpijl krijgt Sidi op een dag de kans om een mooie televisieserie te maken over Vincent van Gogh.  Een aanbod waar hij geen nee tegen kan zeggen. Omdat Hilversum vanuit Maastricht wel erg ver weg ligt, besluit hij te gaan verhuizen. De kunst kan wachten. En de schildersezel wacht lijdzaam, want zo zijn ezels. De schilderijen die er nog zijn van Sidi worden tegen recordprijzen verkocht. Nieuwe aanwas stokt, er moet gemonteerd worden en de volgende dag loopt hij mee in een demonstratie tegen de bezuinigingen op de kunst en cultuur. Af en toe bereikt hem een ansichtkaart uit Maastricht die dan ongelezen bij het oud papier gaan.

Voor mij is Sidi de schilder van het wezenlijke, de langzame observator, de dromerige querulant. Een man zoals hij zichzelf schildert en tekent, een jongen ook voor wie de wereld een zee is die verover moet worden met beelden. Het meest geniet ik van zijn portretten van hoofden die tussen droom en daad zweven. Wanneer ik echter zijn portrettering van de gebouwen van Limburg zie, dan maakt mijn hart een sprongetje. Dan zie ik paradijs, leegte, aarde ineen. Zijn beste werk vind ik een tekening van zijn familie, een familiefoto van zijn moeder, broers en zussen verdeeld in zes vlakken. Wanneer ik naar die tekening kijk, de tekening die de grootte heeft van een volwassen schilderij, dan zie ik mezelf aanschuiven bij die familiefoto. Ik ga erin staan omdat ik die moeder en die kinderen wil beschermen, ik wil ze iets in het oor fluisteren. “Maak je niet druk, het komt wel goed,” of: “Het leven is lang, wees dus niet bang.” Het is een tekening waar met veel plezier kwetsbare lagen zijn aangeboord. Maar die personen in de familiefoto kijken ook terug met de blik van zij die niets te verliezen hebben, van zij die aan het begin staat van iets moois en toch ook al iets moois zijn. Sidi heeft zichzelf erin getekend, zoals hij zichzelf zag, korte broek en de gulp half open, want zo zijn familiefoto’s, de statigheid van de houding kan niet verhullen dat er een zekere haast achter zat. “Ik werd uit de zandbak geplukt,” zei hij tegen mij. Die tekening vertelt het verhaal van komen en gaan, van redding en van wanhoop, van een ongewisse toekomst en een ondoorgrondelijk verleden. In die tekening komt alles terug wat ik mooi vind aan de schilderkunst en wat ik mooi vind aan het werk van Sidi el Karchi: intensiteit, liefde, waardigheid.

Ik denk dat hij hier nog lang mee zal doorgaan, ongeacht grootte of diepte van welk succes dat hem zal toevallen, vandaag of morgen.

Gefeliciteerd, Sidi, je bent een beest van een kind!
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/IMG_8603Sidi-El-Karchi-sharp-250.jpg

Deel dit: Deel dit!

Hij voelde de misselijkheid opkomen, rende de binnenplaats op en gaf over op een dwergpalm. (Michel Houellebecq, De kaart en het gebied)

Hoe meer ik naar de bedding van de rivier keek, naar de Causse de Blandas en de bergen in de verte, hoe meer ik me realiseerde wat ik eigenlijk al wist – dat vergeleken met de ouderdom, de schoonheid en de macht van die rotsen politiek een volstrekt onbeduidend onderwerp was. (Ian McEwan, Zwarte honden)

Vruchtbaar, wist ik, was alleen het gecontroleerde exces. (Cyrille Offermans, Dood van een leraar)

Na de broekrok is een hoofd vol henna de belangrijkste oorzaak van lusteloosheid bij middelbare mannen. (Midas Dekkers, Rood)

De droom van Schönberg, dat de postbode op straat twaalf-tonige muziek zou fluiten, is op een perverse manier bewaarheid geworden: de postbode is er, hij is geen nazi, hij fluit, alleen is de muziek die van Vodafone. (Alessandro Baricco, De barbaren)

Ergens, in de verte, ver in de verte, in de verste verten der verten, liggen de Amandelen. (Emile Hollman, Zilver & Antraciet)

En het zal gezien worden hoe de engelen ons wassen tot wij wederom jong en schoon zijn, en ons rijstepap voeren met zilveren lepels. (Gerard Reve, Het Boek Van Violet En Dood)

FONS GERAETS

Raga

Zijn dood, tien jaar geleden, greep me erg aan. Ik heb ook al zijn slechte en obscure platen. In een vers gekocht maar teleurstellend koffietafelboek lees ik over zijn leven. Er is een bedroevend voorwoord van Paul Theroux. Hij brengt geen nieuws, komt met geen enkel nieuw inzicht over werk en leven van George Harrison. Hij verklaart hem dood. Al wordt het ene na het andere saluut aan de jubilerende overledene gebracht.

Ik moet aan zijn broervriend Ravi Shankar denken. Wanneer is die ook alweer overleden? Ooit heb ik hemel en aarde bewogen om de sitarspeler te interviewen in Brussel. Ik verdwaalde jammerlijk en toen ik het logeeradres van de meester eindelijk had gevonden, bleek hij al te slapen. “Ik kon bij Elvis of wie dan ook over de vloer komen”, George in de koffietafelhagiografie. “Maar Ravi was de eerste mens die echt indruk op me maakte, en meteen ook de enige die geen indruk op míj probeerde te maken.”

Op zoek naar Ravi’s sterfdag stuit ik op een recensie in de Los Angeles Times van 30 september 2011. Ravi is niet dood. Hij leeft, is 91 en in ‘high spirits’. Bij de derde raga bindt hij een doek om de snaren en zegt hij: laat ik eens iets nieuws proberen.

EMILE HOLLMAN

BAR TABAC

In mijn ouderlijk huis bevond zich één echt schilderij. Het hing schuin boven de televisie. Als ik naar de Fabeltjeskrant keek, zag ik het vanuit een ooghoek: een witte lijst, een machtige, blauwgrijze plataan met een raar laag hekje eromheen, een vrouw met een driehoekige bos zwart haar die recht op me afkwam en een rij pastelkleurige huizen. Op één ervan stond ‘BAR TABAC’. Het schilderij stelde een pleintje in Zuid-Frankrijk voor.

Voordat ik geboren werd, gingen mijn ouders vaak in Frankrijk op vakantie, maar hier waren ze nooit geweest. Mijn vader had het doek direct bij de schilder gekocht. Hij was er speciaal voor naar Loosdrecht gereden en had er, zo zei hij, een half maandsalaris aan besteed. Het moest dus wel een echt kunstwerk zijn.

Toen mijn ouders naar een appartement verhuisden, ging het schilderij mee. Nu kwam het boven de bank te hangen. Het hoorde bij hen zoals de Eiffeltoren bij Parijs.

Dit voorjaar kreeg mijn vader een beroerte. Na wat omzwervingen door ziekenhuizen en revalidatiecentra kwam hij terecht in een witte, vierkante kamer in een verzorgingstehuis. Hij zat er stilletje voor het raam en herkende zijn eigen kleren niet. Het schilderij herkende hij wel.

DUNCAN LIEFFERINK

Bedevaartsoord aan de Leidsekade

Officieus was hij allang heilig verklaard, 2011 was het jaar waarin dat, kort na zijn overlijden, officieel is gebeurd. Doodgaan moet voor hem een fluitje van een cent zijn geweest. Op weg naar de Olympus, waar hij een plekje had gereserveerd tussen Homerus en Dante, liet hij in diverse tv-programma’s zelftevreden weten dat de dood er niet is zolang we bestaan “en wij er niet meer zijn zodra de dood er is.” Geen speld tussen te krijgen.

Zijn discipelen knikten eerbiedig. Niemand viel het op dat hij die wijsheid had gejat van een oude Griek, Epicurus, al mag niet worden uitgesloten dat hij dat zelf niet meer wist, het was immers lang geleden dat hij nog wel eens een boek van een ander las. In zijn werkkamer, waarvan de museale bestemming met gepaste eerbied werd aangekondigd, bevinden zich, afgezien van een weinig stijlvast interieur, uitsluitend boeken en voorwerpen die rechtstreeks naar zijn eigen Opus verwijzen, zoals dat Opus ook meer en meer het adembenemende karakter van een tautologisch spiegelpaleis kreeg.

Met het oog op zijn postume roem bewaarde hij van jongs af aan elk snippertje tekst. “Quatsch” en “hemeltergende wartaal”, beoordeelde een collega met recht van spreken zijn filosofische en kosmogonische exercities. In Nazi te Venlo (2011), door geen enkele Nederlandse krant besproken, formuleert een jongere collega een paar heiligschennende hypothesen over zijn oeuvre die in de buurt van de Leidsekade zelfs fluisterend niet herhaald mogen worden.

CYRILLE OFFERMANS

Het jaar van de sci fi

Hij kamde zijn scheiding te kort bij zijn oor. En hij had een snor. Jan Hendrik Leopold, geboren 1865, dood in 1925, was een brombeer. Waarom maakt een mens anders gedichten? Toch niet van contentement. In 1895 begon Jan Hendrik Leopold twee kwatrijnen met O, als ik dood zal, dood zal zijn.

Ik heb er wat aan gehad dit jaar, aan het bewijs dat verdriet ouderwets is. Net als aan Brother, Can You Spare a Dime, een liedje van Rudy Vallee uit 1931. “They used to tell me I was building a dream, so I followed the mob. When there was earth to plough or guns to bear, I was always there on the job.” Het vrolijke wijsje dartelt gelijk een jong konijn door een bommenveld. Pwep, pwep, zieziezie, trompetjes en violen. Het is een troost dat grote depressies niets nieuws zijn.

Sommige professoren moeten ervan zuchten, van het geloof dat er uiteindelijk nooit wat verandert. Het fnuikt de zin in vooruitgang. Maar misschien is de toekomst alles wat je vroeger hebt begrepen.

Of hoe eigentijds is kunst? Saul Leiter leeft nog. Hij is 88 jaar en als smeltwater zo fris. Idem zijn schilderwerk en fotografie. Alleen ben ik niet naar zijn tentoonstelling gaan kijken. Er is nog tijd genoeg, hoop ik. Tenzij 2012 het jaar van de sci fi wordt, de science fiction. Dat het dan maar snel voorbij is.

AN OLAERTS

God de schrijver, de schrijver God

Soms maak je indruk door weg te blijven.

Na afloop van een literaire happening in Maastricht, waar ik dus niet bij was, werd me onlangs hel en verdoemenis toegewenst door een schrijver in wiens lijf een overdosis frustratie en de hectiek van het moment tot een schuimbekkende cocktail had geleid. De hoofdredacteur van dit blad (ik dus) zou in een vorig leven vernietigende recensies geschreven over al zijn romans, en hem vervolgens in Zuiderlucht vanaf het eerste nummer hebben geboycot. En dat terwijl hij al die jaren zijn vers verschenen boeken trouw naar de redactie laat sturen!

Ooit, het moet rond 1990 zijn geweest, heb ik één verhalenbundel van de man omschreven als nostalgisch geneuzel – in veel nettere bewoordingen dan ik nu doe. Van een boycot in ZL is geen sprake, simpelweg omdat we niet van de recensies zijn. En zijn nieuw verschenen boeken hebben de redactie nooit bereikt, hetgeen hier niet als als een gemis is werd ervaren.

Dat een kunstenaar een God in zijn eigen universum is, respect! Het zal nodig zijn om overeind te blijven in dat klotebestaan. Maar waarom (genoemde schrijver is soldaat in een leger van gelijkgestemden) voelt driekwart van de kunstenaars van boven de vijftig, ook succesvolle, zich zo miskend? Bestaan daar geen pilletjes voor?

WIDO SMEETS

Roestvorming

Bij de protestbewegingen was dit jaar de creatieve bloedarmoede troef. Verzet tegen kunstbezuinigingen dat weinig verder kwam dan een schreeuw om cultuur. Wereldwijde kampeersessies tegen marktdictatuur zonder duidelijke leiding, doel en alternatieven.

Misschien moet een mens de mix van verontwaardiging, verrassing en vernieuwing dan maar gaan zoeken in de schoonheid van de vernietiging. Al heeft het iets pervers en duivels. Alsof je zoals Karlheinz Stockhausen de aanval op de Twin Towers het grootste kunstobject aller tijden noemt.

In de wachtkamer van de tandarts las ik het blad Navenant, normaal een onbedoelde parodie (op zich al een prestatie) op de Limburgse glossy Chapeau. Daarin een interview met het VVD-Tweede Kamerlid Karin Straus. Het fijne van de nieuwe polarisatie is dat alle clichés en karikaturen weer mogen. De Midden-Limburgse politica was gefotografeerd op de golfbaan, in roze polo, met een kekke zonnebril als diadeem op het hoogblonde hoofd. De echte parel was de tussenkop die de lezers het vraaggesprek in moest trekken: “De ‘linkse hobby’s’ zijn dagelijkse kost en permanent evenals de roestvorming op de golfstokken.”

Laat het gerust even op u inwerken. De tijdgeest samengebald in één zin kromtaal.

Creativiteit als corrosie van de maatschappij. Marchel Duchamp meets Eugène Ionesco meets Wim T. Schippers. Onovertroffen!

PAUL VAN DER STEEN
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL

Deel dit: Deel dit!

2 Acteur, auteur, columnist en zanger Rijk de Gooyer overlijdt op 85-jarige leeftijd in Amsterdam. De Gooyer won drie keer een Gouden Kalf.

3 Piet Menu (34) wordt directeur van het Vlaams Cultuurhuis de Brakke Grond in Amsterdam. Sinds 2008 was hij artistiek leider van de Maastrichtse theaterwerkplaats Huis van Bourgondië.

4 Ted Noten (Tegelen, 1956) wordt Kunstenaar van het Jaar 2011. Noten ontwerpt sieraden en tassen van transparente kunststof met daarin een muis, een pistool of wat cocaïne.

5 Frieder Scheuermann (RWTH Aachen) zegeviert bij de 1ste prijs Euregionale Architectuur Prijs 2011. De prijs wordt voor de 31-ste keer uitgereikt.

6 …………………………….

7 Oud-diplomaat en schrijver F. Springer overlijdt op 79-jarige leeftijd in zijn woonplaats Den Haag. Voor zijn oeuvre ontving Springer in 1995 de Constantijn Huygensprijs.

8 Het Groninger Museum krijgt naast directeur Kees van Twist een zakelijk directeur om de financiële problemen op te lossen.

9 Het door bezuinigingen bedreigde Nederlands Kamerkoor uit Amsterdam lijkt gered. De gemeente Eindhoven wil dat het koor vanaf 2013 onderdak geven en financieel steunen.

10 Andy Tielman, voorman van de The Tielman Brothers sterft op 75-jarige leeftijd. De band behoorde in de jaren vijftig en zestig tot de toonaangevende ‘Indo’-rockbands van het land.

11 Het Museum Kurhaus Kleef verwerft met het reliëf De aanbidding van het Kindje Jezus (ca 1490) van Dries Holthuys een icoon van de middeleeuwse beeldhouwkunst.

12 De gemeente Kerkrade zal de zaalcapaciteit van Theater Kerkrade (ex-Wijngrachttheater) niet terugbrengen van 600 naar 250 stoelen. Het theater krijgt een opknapbeurt.

13 Pianist Joost-Jan van Houten uit Alphen aan de Rijn wint in Domani Venlo de muziekprijs Prix Dominique. Ook de publieksprijs is voor hem.

14 Het gratis toegankelijk maken van musea voor kinderen levert niet meer dan enkele tienduizenden bezoekers extra op en kost veel meer dan geraamd: 9 miljoen euro.

15 De verkoop van kinderboeken daalt met zes procent. Debet zijn de crisis en het uitblijven van bestsellers. Tot dusver onttrok het kinderboek zich aan de malaise in de branche.

16 Bezoekers van het op 18 augustus door een noodweer getroffen Pukkelpop in Hasselt eisen hun geld terug. Ze nemen geen genoegen met eet- en drankbonnen voor de volgende drie edities.

17 Niet Enrico Delamboye uit Margraten maar Kazem Abdullah is de nieuwe chef-dirigent van het Sinfonieorchester Aachen. Hij assisteerde eerder bij het Metropolitan in New York.

18 Woede in de kunstwereld over de nieuwe Geefwet die de cultuursector fiscaal moet stimuleren. De extra aftrekpost is door de Kamer verlaagd van twaalf naar vijf miljoen euro.

19 Trouw meldt dat de bezuinigingen in de cultuursector al komend jaar effectief worden. Het gaat nog niet om de maatregelen van Zijlstra maar om die van gemeenten en provincies.

20 De Genkse schrijver Lambert Verlaek krijgt de Veldeke Literatuurprijs voor zijn in dialect geschreven verhaal Tieter.

21 Gedeputeerde Noël Lebens (Cultuur, CDA) wil dat de vijf miljoen euro die de provincie Limburg vrijspeelde voor harmonieën en fanfares gaat naar het opleiden van jonge muzikanten.

22 Staatssecretaris Zijlstra (Cultuur, VVD) wil in debat met de Tweede Kamer niet garanderen dat de cultuursector bij de volgende bezuinigingsronde wordt ontzien.

23 De gemeente Eindhoven veilt in december een deel van haar kunstcollectie. Het gaat om werk uit de depots aangekocht met de voormalige kunsentaarsregeling BKR (1960-1990).

24 De Franse actrice en regisseuse Julie Delpy gaat een film maken over The Clash-zanger Joe Strummer. De film beschrijft een maand in 1982 toen Summer door Frankrijk zwierf.

25 Tongeren, Beringen en Genk sluiten zich aan bij Maastricht Culturele Hoofdstad 2018. De samenwerking wordt vastgelegd in het bidbook.

26 ……………………….

27 Nieuwsuur-anchorman Twan Huys presenteert zijn boek Over geluk in L1-radioprogramma De Stemming. Het boek verschijnt in het Nederlands en het Sevenums.

28 Voor tattookoning Henk Schiffmacher gaat een droom in vervulling: hij krijgt in Amsterdam zijn eigen museum.

29 Van Adeles tweede album 21 (uit januari) zijn in Europa meer dan een miljoen exemplaren via iTunes verkocht. Dat is een record.

30 Rockster Iggy Pop (64) wordt – met ontbloot bovenlijf – het nieuwe gezicht van het Franse modehuis Paco Rabanne in een campagne voor het parfum Black XS L’Excès.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL

Deel dit: Deel dit!

We treffen Hilde Teerlinck aan op de eerste etage van de Timmerfabriek in Maastricht, waar ze een levende plant in een houten constructie van de Franse kunstenaar Mathieu Mercier inspecteert. ,,Kijk”, wijst ze, “nieuwe scheuten. Dit werk doet het hier beter dan in onze depots. Een mooie metafoor voor deze tentoonstelling.”

De bijna driehonderd kunstwerken in de tentoonstelling Out of Storage komen uit de collectie van het FRAC Nord-pas de Calais waar Hilde Teerlinck (Brugge, 1966) sinds enkele jaren directeur is. De kunstinstelling voor de regio Duinkerken gaat in 2013 een nieuw pand betrekken, tot dan staan de kunstwerken in depot. Op de selectie na die nu in Maastricht te zien is. “Voor ons is dit een hele rijke ervaring”, zegt Teerlinck. “De missie van het FRAC luidt: verzamelingen maken van hedendaagse kunst en die laten zien aan een zo breed mogelijk publiek. Dat doen we door een groot deel van onze collectie van zo’n vijftienhonderd werken steeds uit te lenen, maar in 2013 krijgen we er een eigen huis bij. Out of Storage is een ideale try-out. We kunnen hier zien hoe het publiek reageert en experimenteren met de opstelling.”

Al nieuwe inzichten verworven in Maastricht?

“Het grote aantal vrijwilligers dat hier rondloopt, vind ik heel bijzonder. Die traditie kent men in Frankrijk niet. Hier is echt sprake van gemeenschapszin. Die zou ik graag willen overplaatsen.”

In Frankrijk komt alle cultuur van boven?

“Klopt, maar als alles alleen van boven zou komen, krijg je instellingen die niet geworteld zijn in de samenleving. Ik wil dat ons nieuwe gebouw echt gedragen wordt door de lokale bevolking, met behoud van de internationale uitstraling van onze collectie.”

Wat heeft uw FRAC kunnen betekenen voor de regio?

“We doen vooral aan cultuureducatie en trachten mensen bij wie dat niet voor de hand ligt in contact te brengen met kunst en cultuur. Dat is niet makkelijk. Onderzoek naar het functioneren van de 23 FRACS in Frankrijk gedurende de eerste vijftien jaar van hun bestaan (de keten van regionale kunstinstellingen ontstond in de jaren tachtig onder de Franse cultuurminister Jack Lang, red.) wees uit dat we vooral mensen bereikten die toch al geïnteresseerd waren. Vandaar de opdracht om nog dichter bij de bevolking te gaan werken.”

Hoe doe je dat?

“Bijvoorbeeld door kunstenaars samen te laten werken met de gemeenschap. Meestal werken we met thema’s en doelgroepen. Neem de Tweede Wereldoorlog. In een dorp bij Duinkerken klaagden verzetsmensen dat de jeugd hun verhalen niet meer wilde horen. We zochten samenwerking met vijftien plekken van memorie in de regio. En vroegen kunstenaars een project op te zetten. Dat heeft geresulteerd in een film en een tentoonstelling. Nu lichten de veteranen de film toe op scholen. Er wordt naar hen geluisterd.”

Da’s mooi, maar het staat wel ver af van de dagelijkse praktijk in de beeldende kunst.

“Vanuit die thematische benadering proberen we steeds om scholen, bibliotheken, musea en allerlei verenigingen deel te laten nemen aan een project. Wij selecteren kunst maar buigen ons samen met die instellingen over de thematiek. Zo bereik je nieuw publiek en komt er dialoog op gang.”

Dat is voorbij het museum als witte doos; toch gaan jullie een nieuw gebouw betrekken.

“Ja, maar daarin gaan we de white cube in vraag stellen. We gaan het gebouw niet volbouwen met muren om maar zoveel mogelijk op te kunnen hangen. Hier in de Timmerfabriek is de kunst grotendeels geplaatst in de ruimte. Dat spelen met concept, ruimte en de technische beperkingen dwingt je creatief te denken.”

Koopt het FRAC kunst met de publiekmissie in het achterhoofd?

“Ik kies voor sociaal politieke kunst met een directe visuele ervaring. Om het zo te zeggen: ik wil graag mensen in de landschappen hebben. En daar vragen over stellen: hoe leven we in onze gemeenschap? Kunstenaars zijn belangrijk om ons na te laten denken over de werkelijkheid om ons heen. Vandaar ook het belang dat wij verankerd zijn in onze omgeving.”

Geef eens een voorbeeld.

“Calais heeft een vluchtelingenproblematiek. Via de videofilm One Flew over the Void van Javier Téllez laten we, ook in Maastricht, zien dat die universeel is. In de film schiet een kanon een stuntman over de grens van Mexico en Noord-Amerika. In Out of Storage tonen we ook een installatie van de Duitse Sarah Ortmeyer die Sabotage heet. Het woord sabotage komt van Franse landarbeiders die hun houten klompen in fabrieksmachines gooiden om de boel te vernielen toen die machines hun werk overnamen. Ortmeyer laat daar nieuw licht op schijnen.”

Tijdens het kunstenaarsdiner bij Out of Storage konden de gasten kiezen tussen de L of de A van de kunstenaarstweeling Liesbeth en Angelique Raeven die anorexia als thema voor hun werk nemen. Wie de L koos, kreeg zwezerik, wie de A nam, kreeg kruimels. Is dat iets waarmee je kunstparticipatie bij het publiek vergroot?

“Het werd goed ingeleid en er ontstond meteen discussie over eten. Maar je moet ook niet met alles een groot publiek willen bereiken, soms willen we in een keer een té groot publiek bereiken. Een diner voor 65 mensen kan even geslaagd zijn als een opening voor 900 mensen. Je moet verschillende publieksgroepen bereiken. Je hoeft niet met iedereen te eten.”

FRAC laat zich niet leiden door het grote publiek?

“Dat zou te gemakkelijk zijn. Wij leggen verantwoording af aan een board van veertig mensen uit de politiek en het lokale bestuur. Die board vertrouwt ons, al moet ik zeggen dat er bij andere FRACS ook wel discussie is of er niet meer regionale kunstenaars getoond moeten worden. Of dat elke euro verantwoord moet worden. Bij een aankoop als de spiegel met sperma van Philip Meste, ook hier in Maastricht te zien, hebben we alleen uit hoeven leggen dat kunstenaars niet alleen met verf, maar bijvoorbeeld ook met chocolade en bloed werken. Uiteindelijk resteerde vooral de vraag hoe we dat werk moesten conserveren.”

Is het niet legitiem dan, vragen of het elke euro waard is?

“Wat willen we? Willen we een fascistisch regime of niet? Willen we mensen met een open spirit of niet? Willen we dat wat we doen, evalueren of niet? Kunst zorgt er voor dat mensen minder narrow minded gaan denken. Je moet vertrouwen op de professionals die je aan het werk stelt om dat te bereiken. Natuurlijk, bij het functioneren van die professionals mag je vragen stellen. Maar de vraag is niet of je kunst en cultuur al dan niet moet financieren. Dat geld moet er zijn, de samenleving kan niet zonder cultuur.”

Is dat typisch Frans? Op het festival van Avignon kwamen alle politieke kopstukken samen, niet om te discussiëren hoeveel er bezuinigd moest worden, maar hoeveel er bij moest.

Lachend: “In Frankrijk is cultuur prestige. Cultuur hoort bij de identiteit van het land. Men zegt wel dat een Fransman niet reist zonder boek. Daar zijn ze fier op. Of ze het lezen weet ik niet, maar iedereen loopt rond met een boek in zijn tas. Toen cultuurminister Jack Lang in de jaren tachtig, toen het niet op kon, het cultuurbudget verdubbelde zei hij: cultuur is niet alleen voor Parijs, ook voor de regio’s, ook voor de scholen.”

En daar komt men niet van terug?

“Het budget is in elk geval niet verlaagd. Frankrijk heeft geen subsidiesysteem voor kunstenaars. Wel voor instituties. Nederland biedt veel ondersteuning aan jonge kunstenaars die net van de academie komen, dat vind ik heel genereus. Nederland zou eigenlijk het cultuurbudget moeten verdubbelen. Ik wil zeggen: het gaat niet om geld. Het gaat om visie.”
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/IMG_8953ZL-Hilde-Teerlinck-PRESS-300DPI.jpg

Deel dit: Deel dit!

Blijft in die centrifuge van onzekerheden, scherpe tegenstellingen en voldongen feiten het museum als baken van zekerheid nog wel overeind. Zal dit 19^e eeuws concept dat zoveel stormen heeft doorstaan, ook nu weer overleven? En als dat zo is, hebben we het dan allemaal over hetzelfde, over een “permanente instelling zonder winstbejag, ten dienste van de gemeenschap en van haar ontwikkeling, toegankelijk voor het publiek, die de materiële en immateriële getuigenissen van de mens en zijn omgeving verzamelt, bewaart, onderzoekt en tentoonstelt en hierover informatie verstrekt voor studie, educatie en recreatie”?

Volgens het beleid van staatssecretaris Zijlstra van Cultuur voldoet in deze definitie van de Internationale Museumraad (ICOM) in elke geval het onderdeel ‘zonder winstbejag’ niet meer, nu hij per jaar meer eigen inkomsten eist van kunstinstellingen. En als ze zich meer moeten gaan richten op eigen inkomsten en dus meer bezoekers, wordt dan de programmering vanzelfsprekend minder gericht op experiment en vernieuwing en daardoor platter en conservatiever? Of is dat een Pavlov-reactie?

Los van deze door de politiek-maatschappelijke actualiteit aangewakkerde discussie wordt er al langer nagedacht over de toekomst van het museum, onder de roepnaam ‘Het museum van de 21^e eeuw’. Na een tweejarig programma en een symposium van het Eindhovense Van Abbemuseum hierover doet ook Out of Storage een duit in het zakje. Het depot (‘storage’) in de titel is daarbij een metafoor voor de vraag wat er nog te verzamelen valt nu het unieke kunstwerk plaats heeft moeten maken voor hybride installaties, digitale uitwisselingsvormen en nieuwe media. Is het onderscheid tussen museum en depot nog vol te houden? Is de kunstgeschiedenis nog wel een valide basis om naar kunst te kijken? Mag het misschien een onsje minder met de positie van de curator, als zelfbenoemde God in zijn eigen universum? Hoe vreemd is het dat een museum dat verantwoordelijk wordt gemaakt voor zijn eigen inkomsten een werk uit zijn collectie verkoopt om zijn economische positie te versterken? Hoe nodig is het klassieke museum als gebouw nog als collecties elders een ‘tijdelijk verblijf’ vinden, zoals hier in de Timmerfabriek, en dan ook nog eens beter uit de verf komen? Et cetera. Et cetera.

Meer, veel meer dan een bloemlezing uit een bestaande collectie is Out of Storage een discussiemodel waarin bovenstaande vragen, en tal van andere, aan bod komen. Er is geen thema, geen chronologie, geen hiërarchie – nou ja, in veel mindere mate dan gebruikelijk. En een statisch geheel, zoals veel exposities die vier maanden dezelfde aanblik bieden, is het ook al niet. Er zijn eetbijeenkomsten, debatten, films, lezingen, in allerlei soorten en maten, en de presentatie ven kunstwerken wisselt met enige regelmaat. ‘You can go your own way’, is dat niet wat de 21^e eeuwse mens bij uitstek wil: zijn eigen weg zoeken en zonder voortdurend gepatroniseerd te worden? Nou dan.

Tussen dat scala van genres en perspectieven meen ik uit de spanten van de na een kommervol bestaan weer opgeleefde Timmerfabriek enkele stille verzuchtingen op te vangen van initiatiefnemer Guus Beumer, die als directeur van Marres op nogal wat Maastrichts onbegrip mag rekenen over zijn programmering. “Beste mensen, we zíjn geen kunsthal!”, is zo’n geluidsflard. En: “Marres heeft een andere ambitie dan het zoveelste eventbureau van de stad te zijn.” Wie daar sinds Beumers aantreden in 2006 nog niet achter was, of zich die kennis via de site (‘Marres initieert tentoonstellingen, lezingen, onderzoeken, publicaties en projecten, veelal met een cultuurfilosofische achtergrond en een specifieke interesse voor het vraagstuk van de actualiteit’) eigen had gemaakt, heeft na Out of Storage vast wèl een idee.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/MG_4848.jpg

Deel dit: Deel dit!

Sanne, kunstenares, volgt in deeltijd de docentenopleiding aan de Willem de Kooningacademie in Rotterdam. Ze maakt deel uit van een bezoek van 45 studenten aan Out of Storage in het kader van een zogenaamde buitenschoolse excursie. Ook een beetje buitenlandse, omdat Maastricht in Rotterdamse ogen toch wel ver weg is en de tentoonstelling put uit een Franse collectie.

De studenten zijn er om inspiratie op te doen voor hun afstudeerproject. Zij onderzoeken mogelijkheden in de markt op het gebied van educatie voor het beeldend onderwijs en de culturele sector. Uit dit onderzoek ontwerpen en ontwikkelen zij een product.

Tijdens het bezoek aan de Timmerfabriek zoeken de studenten elkaar op om met elkaar te spreken over de werken. Ze bedenken voor zichzelf welke educatieve mogelijkheden er zijn bij deze collectie. Zeker nadat Birgit Bertram van Out of Storage in haar introductie heeft verteld wat ze met deze tentoonstelling op educatief niveau wil bereiken.

Iedere student kijkt vanuit een eigen fascinatie. Zo bestudeert Annelies (met haar camera) vooral het gebouw: een raampartij, het trappenhuis, de dakconstructie, het achterplein met de ruïne een fabriek. Of is het geen fabriek? Dat fascineert haar, dat er zoveel niet vaststaat op deze plek.

In de ruimte van de voormalige kantoorvilla blijven de meesten wat langer. Het licht valt door de hoge ramen op het doek van de luchtballon. De zonnestralen spelen met de gekleurde banen. De verhouding van de enorme luchtballon tot het vloeroppervlak en de intens witte muren laat je de schoonheid van het gebouw optimaal ervaren. Het werk speelt met de ruimte. “Er staat hier gewoon een raam open”, fluistert een student verbaasd. De geluiden uit de stad spelen het spel mee.

Het duurt even voordat alle studenten op de afgesproken tijd voor de nabespreking op de binnenplaats staan. Alsof ze zich moeten losmaken van de tentoonstelling. We bespreken vooral het verlangen naar achtergrondinformatie en minder de door de curatoren gemaakte keuzes. Waarom die behoefte aan meer informatie? Moet je alles willen weten? Wat maakt dat je je veiliger voelt met achtergrondinformatie en meningen van anderen? Wat doe je met die informatie? Bewaren en in de trein lezen en thuis op een stapel leggen? Dat je dan zeker weet dat je het goed gezien hebt?

Op het eind van het bezoek weet Sanne beter waar haar onrust vandaan komt. “In een museum kan ik me afzetten tegen de gevestigde orde, tegen de manier waarop de kunstwerken zijn weggestopt voor de buitenwereld en het publiek, is er irritatie ten opzichte van degenen die de tentoonstelling hebben samengesteld en de thema’s hebben bepaald. Dan heb ik rust. Want ik bepaal daarbinnen wat ik wil zien en wil denken. In de Timmerfabriek is veel zoals ik het zelf ook zou doen: materiaalkeuze van de koffiehoek, de ruimtes, de manier waarop werken hangen. Ik wil niet weg want ze zijn nieuwe objecten aan het uitpakken. En ik wil weten wat er in die andere kisten zit! Dat maakt me nieuwsgierig maar tegelijkertijd irriteert het me!” Ze lacht uitbundig.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/MG_4772-e1322932529872.jpg

Deel dit: Deel dit!

Het museale verantwoordelijkheidsgevoel gaat vaak veel verder dan dat van de kunstenaar. Laurie Parsons bijvoorbeeld reageerde nogal flegmatiek bij het opbouwen van Out of Storage toen bleek dat er na een vorige expositie een onderdeel van haar werk Stuff kwijt bleek te zijn. Dat was niet echt een probleem, ze had toch al meer afstand genomen van haar werk omdat ze inmiddels gestopt is als kunstenaar.

Zo’n weldadige zelfrelativering kom je niet zo vaak tegen in een métier waar mensen de neiging hebben zichzelf net iets belangrijker te vinden dan hun werk rechtvaardigt. Parsons zal het dan ook niet erg hebben gevonden dat bezoekers gaandeweg de tentoonstelling elementen aan haar werk hebben toegevoegd. Second stuff, als het ware.

Vivian van Saaze en Renée van de Vall maakten van Out of Storage een onderzoeksproject met studenten cultuur-en maatschappijwetenschappen aan de Universiteit van Maastricht. “Het voelt als een cadeau dat we dit werk nu eindelijk een keer in Maastricht zelf kunnen doen”, zeg Van Saaze. Twee jaar geleden promoveerde ze op de presentatie en conservering van installatiewerken, nu maakt ze de presentatie in de Timmerfabriek tot een case study die de toeschouwers duidelijk moet maken dat er voor en achter de schermen heel wat moet gebeuren voordat zo’n expositie er daadwerkelijk stáát.

Dat deden Van Saaze en Van de Vall samen met drie studenten aan de hand van een route waar het publiek bij zes kunstwerken wordt gekieteld om na te denken over conserveringskwesties. ‘Hoe maak je dit schoon?’ luidt de vraag bij Miroir van Philippe Meste. Van Saaze: “En dan moet je weten dat het spermavlekken zijn die op de spiegel zitten, anders gaat zo’n werk helemaal aan je voorbij.” Stel je voor dat zo’n spiegel breekt bij het transport. Vervanging is geen probleem, maar wei zorgt voor het sperma? De kunstenaar of een van de mensen die helpt met opbouwen? En hoe krijg je de vlekken er weer in het oorspronkelijke patroon erop?

In Centre Pompidou in Metz is het op vernuftige wijze mogelijk gemaakt om kunstwerken met dan wel zonder verklarend teksten te ondergaan. Maar de meeste hedendaagse kunst kan niet zonder context. Vandaar de bordjes ernaast met tekst en uitleg, maar klopt die wel altijd? Bij Tributes to Kusama: Me Constellation van Jessica Diamond staat dat het een muurschildering is. ‘Geloof je die tekst?’ vraagt Van Saaze letterlijk aan het Out of Storage-publiek. Met reden. In de Timmerfabriek mocht niet op de wanden worden geschilderd, de bakstenen muren waren daar trouwens ook niet voor geschikt. Dus kwam er een voorzetwand waar Diamonds werk op werd aangebracht.

Of Diamonds er tevreden mee was, vroeg Van Saaze haar via de mail, en stuurde een foto mee. Moeilijk te zeggen van afstand, antwoordde de kunstenares vanuit New York, maar “deze weergave van het beeld lijkt me correct en geslaagd.”
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/MG_4792a1-e1322931844382.jpg

Deel dit: Deel dit!

De Timmerfabriek in Maastricht wordt door sommigen gezien als een potentiële toplocatie met internationale aantrekkingskracht voor het tonen van kunst. Het complex maakt deel uit van het stedenbouwkundige project Belvédère, dat stagneert door de economische crisis. In afwachting van een culturele invulling, vertraagd door de overheidsbezuinigingen op de kunsten, kan het casco-gerenoveerde Rijksmonument gebruikt worden voor tijdelijke culturele bestemmingen.

Er waren al eerder tentoonstellingen, maar nog nooit werd het potentieel van het gebouw voor het tonen van kunst op een overtuigende manier benut. De Timmerfabriek is een open industrieel gebouw met een diversiteit aan ruimtelijke kwaliteiten op een goede locatie aan de rand van het stadscentrum. Tegelijkertijd is het blijkbaar ook een lastige ruimte voor een tentoonstellingsmaker om naar zijn hand te zetten.

Out of Storage laat zien dat het wel kan. Alles, van de selectie van de kunstwerken tot aan de inrichting en de grafische vormgeving, sluit naadloos aan op de ruimte van de Timmerfabriek. De kunstwerken werken in deze omgeving. Wat natuurlijk helpt zijn de werken van topkunstenaars, maar ook de werken van de wat mindere goden doen goed mee in het geheel. Als groepstentoonstelling ademt Out of Storage een energie die in de verte doet denken aan de Arsenale van de Biënnale van Venetië. Als die biënnale een WK is, dan is Out of Storage een kwalificatiewedstrijd. De luchtige grafische vormgeving past goed bij de locatie, de basale architectuur van het tentoonstellingsontwerp komt goed tot zijn recht: er is een boekwinkel, een pop-up restaurant en coffeeshop met goede koffie.

De tentoonstelling is licht, luchtig, non-lineair en bevat een vleugje spektakel. In plaats van één leidende route is er de mogelijkheid om je eigen verhaal te maken. Er is geen geforceerde diepgang, maar een bevrijdende oppervlakkigheid. De kunst is er minder heilig dan in de traditionele witte zalen. Het lijkt daardoor niet op de tentoonstellingen die we gewend zijn. Dit alles maakt Out of Storage een tentoonstelling voor barbaren. Tenminste als we de definitie van Alessandro Baricco uit zijn boek De barbaren volgen.

Baricco betitelt de generatie die is opgegroeid met Google – min of meer liefkozend – als barbaren. Ze hebben niet dezelfde interesses en waarden als eerdere generaties; de principes van het surfen over het internet en de manier waarop hierbij betekenis ontstaat zijn ook hun waardesysteem in het offline leven gaan bepalen. Hun interesses liggen meer aan de oppervlakte dan in de diepte. Daardoor hebben ze wel de mogelijkheid om zich voor meer dingen te interesseren. Die veelheid aan interesses en met name de koppelingen die ze daartussen maken zorgen bij hen voor betekenis. Net als bij het surfen op internet willen ze snel van het ene punt naar het ander gaan. De betekenis van de dingen zit in de relaties die ze met andere dingen aangaan en de beweging die dan ontstaat. Die beweging is hun ervaring, in die beweging zit voor hen de waarde.

Om die beweging gaande te houden passen ze hun leefomgeving aan zodat ze in hun manier van leven optimaal bediend worden. De wereld moet daarvoor sneller, oppervlakkiger, spectaculairder en lichter worden. Er bestaan geen stations, hooguit doorgangssystemen die energie moeten opleveren, niet kosten. De manier waarop de barbaren de wereld aanpassen vergelijkt Baricco met plunderen. Als ze een systeem ombouwen tot een doorgangssysteem vallen ze het heiligste van dat systeem aan. In het geval van de kunst is dat de intellectuele afstand, de witte zalen, de traagheid, de eerbied voor de geschiedenis. Als ze de kunst van al die zaken verlost hebben, wordt ze toegankelijker en ontstaat de mogelijkheid om verbindingen aan te gaan met een veelheid aan andere zaken. De barbaren lijken erop uit te zijn de waarden die de vorige generaties hebben opgebouwd systematisch af te breken, maar dat is eerder een gevolg van hun opereren dan een doel. Het mooie aan De barbaren is dat de schrijver dit niet als negatief wil zien, maar dat hij probeert het mooie en het goede ervan te ontdekken. In Out of Storage is het mooie van de nieuwe wereld van de barbaren ook te ontdekken.

De kracht van een tentoonstelling is vaak moeilijk te grijpen. Out of Storage lijkt veel gemeen te hebben met het idee van Baricco’s doorgangssysteem. Hij introduceert het concept in zijn boek om aantrekkelijke plekken in een netwerk aan te duiden waar de bezoeker een heleboel “wereld kan verzamelen”. Doorgangssystemen zijn een samenvatting van een andere reis. Ze bestaan uit punten die onderling totaal verschillend zijn, maar die samenklonteren tot één baan. Op één station bereis je alle spoorlijnen die daar samenkomen. Het zijn plekken die hem door de spectaculariteit een boost geven in de richting van allerlei andere interessante plekken.

Volgens Baricco’s logica hebben de elementen van Out of Storage “betekenis in de vorm van sequentie”: ze zijn onderdeel van ketens die elders begonnen zijn en ook elders weer verder gaan. De waarde van de getoonde kunstwerken is elders al bepaald: niet alleen door andere tentoonstellingen, maar ook door publicaties, tv-programma’s, websites, films en personen. Het feit dat ze hier aanwezig zijn, geeft hen weer een boost op hun weg naar andere plekken en draagt weer bij aan een nieuwe betekenis die ze op hun weg krijgen. Net als de kunstwerken zijn ook de bezoekers op weg in hun eigen sequentie waarmee ze betekenis construeren. In dit doorgangssysteem komen ze samen en vormen een netwerk van individuele waarde-creaties.

De tentoonstelling zelf is ook een netwerk in haar opbouw. De architectuur van de Timmerfabriek maakt het mogelijk dat je je eigen route kunt bepalen in het netwerk van kunstwerken. Je kunt je eigen betekenis creëren door een persoonlijke keuze van de routing. Dit idee kun je ook terugvinden in de vier routes die er door de tentoonstellingsmakers worden aangeboden. Die routes bestaan uit een sequentie van kunstwerken en zijn voorzien van een toelichting, van een betekenis die er door de samensteller van de reeks aan wordt gekoppeld. Traditionele museale tentoonstellingen hanteren vaak een lineaire opbouw die je meeneemt aan de hand van de tentoonstellingsmakers. Nu heb je veel meer vrijheid, wat ook weer bijdraagt aan de energie van het doorgangssysteem. Wat Out of Storage ons wil vertellen: er zijn diverse routes mogelijk die wellicht interessanter zijn dan die van een klassieke curator. Het volgen van diens voorgekookte routing staat in zekere zin zelfs haaks op de nieuwe vrijheid die de bezoeker heeft om zijn eigen plan te trekken.

Een andere voorwaarde voor een interessant doorgangssysteem is lichtheid en vloeibaarheid. Je moet er soepel doorheen kunnen zonder dat je wordt afgeremd. Je aandacht mag geen wortel schieten, de spectaculariteit moet juist beweging genereren. Out of Storage heeft die lichtheid. Er zit genoeg lucht in de tentoonstelling. De werken hebben genoeg ruimte en houden een zekere nonchalance. Nergens wordt het zwaar. Dit betekent niet dat de werken geen diepgang of inhoud hebben, maar dat de bezoeker hier niet door wordt ‘verzwaard’. Hij wordt wel geprikkeld om de lijnen die zijn uitgezet in de tentoonstelling zelf verder te vervolgen. Dit kan dan weer met boeken, internet, lezingen, websites of andere tentoonstellingen.

Opvallend is ook de gelijkenis met de architectonische renovatie waar Baricco in zijn boek over spreekt. Hij heeft het dan over de barbaren die hun doorgangssystemen bouwen door architectonische renovatie van het bestaande. Ze maken een bouwsel leger, lichter en sneller, tot ze een gebouw overhouden dat open genoeg is om de doorgang van enige beweging mogelijk te maken. Dit lijkt verdacht veel op het renovatieplan van de Timmerfabriek – als we het achteraf reconstrueren. Vanwege de economische en politieke crisis is de invulling van de Timmerfabriek met theater- en filmzalen, oefenruimtes en horeca voorlopig uitgesteld. Zo is er een mooie plek voor de realisatie van doorgangssystemen vrijgekomen die de komende jaren nog veel kan opleveren.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/12/MG_4779-e1322931039372.jpg

Deel dit: Deel dit!

Dat blijkt ook uit een brandbrief van kunst- en cultuurtijdschriften aan staatssecretaris Zijlstra, die hen vanaf 2013 niet meer wil subsidiëren. Vooraf: we hebben die brief niet ondertekend. Omdat ons niets is gevraagd (Amsterdam ligt veel verder van Maastricht dan omgekeerd), en omdat het ons niet aangaat. Wij werken namelijk zonder subsidie.

Dat is niet evident. Veel mensen gaan ervan uit, zo heb ik gemerkt, dat Zuiderlucht een gesubsidieerd blad is. Er zijn er zelfs die dat met overgave rondbazuinen. Waarom? Geen idee. Misschien omdat ze denken dat álles in de cultuursector gesubsidieerd wordt (wat onzin is), en daarmee wij dus ook, en dat we mooi-weerspelers zijn die elk jaar bij een of andere overheid hun handje ophouden. Misschien is het een indirecte manier van prijzen: dat het bijna ongelooflijk is dat we een gratis blad maken zonder subsidie.

Wie weet.

Dit decembernummer is traditioneel gevuld met interviews, voorzien van prachtige fotografie door Perry Schrijvers. Dit jaar met kunstenaars die zijn uitgevlogen om hun droom te volgen: in het theater, in de bioscoop, in het museum, op het concertpodium, achter de laptop. Ze hebben hun talent verzilverd, zonder hun land van herkomst te vergeten. Regisseur Theu Boermans: “Je kunt de theaterman wel uit Limburg halen, maar Limburg niet uit de theaterman.” (De chauvinistische PVV-stemmer uit Venlo die nu instemmend zit te knikken, nodig ik uit in dit citaat Limburg te vervangen door Turkije).

Onlangs hoorde ik van een gezelschap dat na een bezoek aan de tentoonstelling Out of Storage (zie de special bij dit nummer) in een discussie verzeilde over de vraag of de betrokken kunstenaars hun niet altijd even makkelijk te ontrafelen werk ook gemaakt zouden hebben als ze geen subsidie hadden gehad. Dát is inmiddels het niveau van een maatschappelijk debat dat is aangevuurd door opinion leaders die zich niet laten hinderen door enige kennis. Een tegengeluid dan maar: de mij bekende kunstenaars die dit jaar hun basisbeurs zijn kwijtgeraakt, beunen inmiddels bij als barman, kamermeisje of timmerman – en maken nog exact dezelfde kunst als vóór Zijlstra.

Dat is wat we u en onszelf in deze dolgedraaide wereld toewensen: een onverstoorbaar 2012.

WIDO SMEETS

hoofdredacteur

w.smeets@zuiderlucht.eu
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL

Deel dit: Deel dit!

Het kon niet op, destijds in 2006. ‘Het verleden als springplank voor de ontwikkeling van een grensoverschrijdend postindustrieel landschap voor toerisme, cultuur en economie.’ Dat was de gedachte achter het project Groenmetropool. Aan grote woorden geen gebrek: dit was een ‘Europees voorbeeldproject, niet alleen model voor vergaande grensoverschrijdende samenwerking en culturele uitwisseling, maar ook voor één trinationale samenleving’. In een door ronkende gitaren en aanzwellende violen gedragen filmpje van vijf jaar geleden ging het over ‘de drager van een nieuwe culturele eenheid’.

De geestelijke vaders van de Groenmetropool waren de vermaarde Parijse landschapsarchitect Henri Bava en zijn toenmalige rechterhand, de Duitser Erik Behrens, inmiddels actief bij de ruimtelijke planning van de Olympische Spelen 2012 in Londen. “Ze maakten duidelijk dat in de drie aaneengesloten gebieden in België, Nederland en Duitsland het mijnverleden als een soort dubbele schroeflijn, een dubbele helix van steen en groen zichtbaar was”, zegt Volmar Delheij, destijds werkzaam bij de Euregionale 2008 in Aken, de koker waar de Groenmetropool uit voortkwam.

“Dat beeld van die dubbele helix was mooi, omdat je het eigenlijk ook had over de genen van deze regio. Die identiteit bood aanknopingspunten op cultureel, toeristisch, infrastructureel en economisch gebied. Er waren wel verschillen in de zichtbaarheid. De Belgen hadden van dat mijnverleden meer overeind laten staan dan de Nederlanders en de Duitsers. Op toeristisch gebied viel op dat er in Duitsland niet iets was als onze VVV. Maar daar kon de Groenmetropool juist aan bijdragen.”

Toen het concept er eenmaal lag, stuitten de enthousiastelingen op de brij aan bestuurders in de drie aangrenzende landstreken. “Dan moest Henri Bava, toch een van de bekendste landschapsarchitecten in West-Europa, in discussie met een aarzelende wethouder in Würselen en half overtuigde collega aan Nederlandse zijde. Dat leverde komische gesprekken op, maar het schoot niet op”, zegt Delheij, tegenwoordig in dienst van Parkstad Limburg.

De Groenmetropool had in die fase iets nodig om in één klap op de kaart te komen. Dat werd de architectuurbiënnale van Venetië in 2006. Op dat wereldpodium ging Bava over (de toekomst van) de euregionale mijnstreken in debat met onder anderen de Duitse filosoof Peter Sloterdijk – die gehakt maakte van het plan – en toenmalig rijksbouwmeester Mels Crouwel – die er duidelijk blijk van gaf geen enkele kennis te hebben van het gebied. Toch was het vanuit het  buitenland dat het concept begon te leven, er werden zelfs prijzen binnengehaald. De meest prestigieuze erkenning: de European Urban and Regional Planning Award 2008, op te halen in Dublin.

Maar de praktijk bleek weer eens weerbarstiger dan de theorie. Vijf jaar later na de vliegende start in Venetië zijn de bordjes van de blauwe (auto)routes en de groene (fiets)routes hete enige wat resteert van 7,5 miljoen euro aan regionaal, provinciaal en Europees overheidsgeld. Vormgever Marcel van der Heyden realiseerde het ontwerp – met stevige bureaucratische tegenwind: “Je wilt niet weten hoeveel moeite het gekost heeft om overal dezelfde bordjes te kunnen neerzetten. Elk land stelde andere eisen, wat betreft maatvoering, kleuren en belettering.”

Dat de kaarten en boekjes over het netwerk niet meer verkrijgbaar zijn, heeft te maken met de financiering via Interreg, het programma voor grensvervaging van de EU. “Europa stelt als voorwaarde dat je met producten die je daarmee financiert geen geld mag verdienen”, legt directeur Anya Niewierra van de VVV Zuid-Limburg uit. Ze vindt dat vreemd. “Anders kon met de opbrengst een herdruk gefinancierd worden. Bovendien is het niet doelmatig. Wat gratis is, wordt al snel meegenomen, ook door mensen die er niet of weinig mee zullen doen. Op ons kantoor in Valkenburg was het materiaal al na twee, drie weken weg. Toen hebben we het nog een tijdje onder de toonbank gehouden. Ook uit duurzaamheidsoverwegingen was het niet slim. Het ging om glossy uitgevoerde kaarten en boekjes.”

Volmar Delheij concludeert achteraf dat “er wat afslagen zijn gemist” om de Groenmetropool na het aardige begin een goed vervolg te geven. “Bijvoorbeeld een projectbureau. Zonder zo’n bureau blijft samenwerking hangen in stroperigheid of vrijblijvendheid.” Niet dat er nu helemaal niks meer gebeurt. Hij noemt het minutieus in kaart brengen van de mogelijkheden op het gebied van nieuwe energie in het Groenmetropoolgebied door Dirk Sijmons, voormalig rijksadviseur voor het landschap. In feite een soort energieatlas die voor een gebied het verbruik, de potenties en het pad naar transitie optekent. Dat kan leiden tot nieuwe mogelijkheden in deze regio van oude (steenkool)energie. Met nieuw Interreg-geld, dat wel. Delheij: “Groenmetropool gaat niet om het neerzetten van een regio, zoals bij Regiobranding Zuid-Limburg. Het biedt een thematische ingang tot een gebied. Daar kun je breed wat mee doen.”

Groenmetropool? Bij de persvoorlichter van de provincie rinkelt even geen belletje. In de hoogtijdagen van de Groenmetropool – een jaar of vier geleden – werd de gedachte van de drie aaneengesloten mijngebieden enthousiast uitgedragen. De toenmalige gedeputeerde Odile Wolfs refereerde er in toespraken veelvuldig aan. Nu laat het provinciebestuur de woordvoering over aan een ambtenaar. Volgens Aart Blokland, medewerker internationale projecten van de dienst landelijk gebied, is de Groenmetropool wel degelijk “een soort vuurtoren geweest voor de euregionale samenwerking en met name het weer tot leven brengen van het mijnverleden.” Over de huidige stand van zaken is hij wat zuiniger. “De Groenmetropool leeft nog, maar voornamelijk bij architecten en andere professionals. Het is nu zaak om vervolgprojecten op de rails te zetten.”

Anya Niewierra vond destijds al dat de Groenmetropool omgeven werd met al te filosofische vergezichten en te weinig praktische aanknopingspunten. “Zonder de bedoelingen van mensen tekort te willen doen: het gehalte ‘Wat-moet-ik-hiermee?’ was hoog.” Het grensoverschrijdend aanpakken van zaken vindt ze vaak al lastig genoeg. “Alleen al bij het organiseren van iets simpels als het onderbrengen van congresgangers in het Akense of het organiseren van programmaonderdelen van congressen in Zuid-Limburg stuit je al op een reeks van problemen: verschillende btw-tarieven, leaseauto’s die niet zomaar de grens over mogen, visa die alleen voor de Bondsrepubliek gelden.” Toch is ze al met al positief over dat wat de Groenmetropool tot stand heeft gebracht. “We doen steeds meer samen. Vóór het project was de omgeving Aken voor ons een black spot en andersom was dat ook het geval. Nu bieden we volop Duits foldermateriaal aan.”

“De Groenmetropool lijkt een beetje als een nachtkaars uitgegaan”, stelt Govert Derix, destijds als tekstschrijver betrokken bij het project. “Het blijft lastig om alle deelregio’s op één lijn te krijgen. En het uiteindelijke doel van euregionale samenwerking, mentaliteitsverandering, het vervagen van de grenzen in de hoofden van bewoners en bezoekers van de regio, is het moeilijkste wat er is. De wens om de belemmeringen te doorbreken blijft. Je ziet de oplossingen ook in steeds weer andere gedaanten terugkomen.” Dat ziet ook Marcel van der Heyden: “Kijk naar de plannen voor Maastricht Culturele Hoofdstad. De promotiefilmpjes voor VIA 2018 zitten vol elementen van de Groenmetropool.”

Toch lijkt de Groenmetropool het zoveelste bewijs dat euregionale samenwerking vooral leidt tot het oproepen van weidse vergezichten en het feestelijk ondertekenen van intentieverklaringen. Bij de uitvoering van dat alles stokt het dan. Grenzen vervagen moeizaam, en subsidiegevers, ook de Europese, worden enthousiaster van nieuwe dromen dan van het doorzetten van bestaande plannen.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/11/1-Beurre-Maasmechelen2_MG_05531.jpg

Deel dit: Deel dit!

Het Huis van Bourgondië in Maastricht, productiehuis voor jonge theatermakers, krijgt geen geld meer van staatssecretaris Zijlstra. Hoe nu verder met een instelling die prijzen haalt en goede recensies krijgt, maar bij het publiek amper  bekend is? Artistiek leider Piet Menu: “Terwijl we vechten om te overleven, is het nog nooit zo goed gegaan.”

Of hij bezig is de boeken van het Huis van Bourgondië definitief te sluiten? “Nou, eigenlijk niet”, luidt het laconieke antwoord van Piet Menu. De Vlaming, artistiek leider van het Maastrichtse productiehuis, waant zich allesbehalve in een sterfhuisconstructie. “Toen Halbe Zijlstra een streep haalde door de rijksgelden voor productiehuizen, waren we net in gesprek met provincie en gemeente over het behoud van jonge theatermakers voor de regio. Ik heb sowieso altijd geloofd dat Maastricht daar een juiste plek voor is.”

Het plan van Menu (Poperinge, 1977) is gebaseerd op twee constateringen. Een: jonge theatermakers leven als nomaden, ze strijken neer waar interessante projecten zijn. Twee: in de Europese Unie zijn overal residenties voor jonge theatermakers, behalve in Nederland. In die combinatie liggen kansen.

Voordat Zijlstra besloot de geldkraan dicht te draaien, was het Huis van Bourgondië al in gesprek met woningverenigingen om onderdak te regelen voor die residenties. Menu ziet er wel heil in, ook omdat de staatssecretaris allesbehalve consequent is in zijn denken. “Zijlstra wil de productiehuizen niet meer ondersteunen. Tegelijkertijd vindt hij dat talenten de kans moeten krijgen om diensten in te kopen bij productiehuizen.”

Dat is de weg die het Huis van Bourgondië na 2012 in wil slaan: jonge makers faciliteiten bieden, inclusief residenties. Een opstelling die past in de in 2009 omarmde nota Maastricht – Stad van culturele carrières, bedacht door topambtenaar en gewezen dramaturg Leo zum Vörde. Menu, die bijna vier jaar geleden van de Brakke Grond in Amsterdam naar Maastricht kwam: “Hier krijgen talenten meer tijd en ruimte om zich te ontwikkelen dan in Amsterdam, waar bij elke voorstelling wel iemand klaar staat om hun werk onderuit te halen.”

Dat opleiden kan ook onder de vleugels van Toneelgroep Maastricht, vindt  Zijlstra.

“Het gaat niet aan om gezelschappen als Toneelgroep Maastricht als schaamlap laten dienen voor talentontwikkeling. Onderzoek heeft uitgewezen dat fusies slechts in tien procent van de gevallen wat opleveren.” Menu wil na 2012 wel naar een nieuwe werkwijze toe, volgens het bloem-model. “De Huis van Bourgondië fungeert als productiekern die partnerships aangaat met instellingen en organisaties. Zij zijn de blaadjes van de bloem. Zo werken we nu ook als samen met Tout Maastricht, Menu 2010, Cultura Nova en allerlei theaterprojecten in de wijken.”

Een ander punt van Zijlstra zijn de eigen inkomsten. Hoe zit het daarmee bij jullie?

“De Zijlstra-norm van 17,5 procent halen we moeiteloos, we zitten ruim boven de twintig procent. Net als de meeste andere productiehuizen in Nederland trouwens. Objectief gezien is het halen van die norm geen reden om ons te laten verdwijnen. Zijlstra lijkt een wrok te koesteren, maar ik weet nog steeds niet weet waar die vandaan komt.”

Misschien omdat jullie zo weinig zichtbaar zijn.

“We zijn meer dan ooit actief, in Limburg van Heerlen tot Venlo en daarbuiten. En de bezoekersaantallen stijgen spectaculair.” Enkele dagen later levert hij de cijfers. Vorig jaar leverde het HvB zeven eigen producties af en was betrokken bij acht co-producties, tegen respectievelijk vijf en zes in 2009. Het bezoekersaantal in Maastricht steeg met 11,6 procent naar 4584. Bij producties buiten de stad steeg dat aantal met 18,5 procent naar 7956. Het aantal betrokken theatermakers groeide van 28 naar 31.

Toch blijft de bekendheid beperkt. Menu: “In de trein naar Maastricht zat ik eens tegenover een man die Schopenhauer las. Ik vroeg hem of hij het Huis van Bourgondië kende. Nee. Het Theater aan het Vrijthof? Hij kwam er nooit. We slagen er kennelijk nog steeds niet in om een grote groep mensen te triggeren naar het theater te komen. Daarom vind ik het concept van de Timmerfabriek nog steeds zo’n briljant plan. C-mine Genk trekt met hetzelfde programma twee keer zoveel bezoekers als op de oude locatie. We hebben een andere, betere plek nodig om ons opnieuw te presenteren. Het levert nieuwe zuurstof op.”

Misschien richt je je teveel op de vorming van jonge toneelmakers, en te weinig op het publiek.

“Als Huis van Bourgondië zijn we vooral ondersteunend, we laten de makers schitteren. We zorgen voor de stepping stones naar succes, daarna is onze taak voorbij. Ik heb daar geen problemen mee, zolang aanvaard wordt dat je nuttig bezig bent. We zijn op dat vlak misschien te braaf geweest. Anderzijds hebben we over landelijke erkenning niet te klagen. Maar er wordt nu eenmaal eerder over de maker geschreven dan over het productiehuis.”

“Terwijl we moeten vechten om te overleven, is het nog nooit zo goed gegaan. We hebben prijzen gewonnen met Nick Steur, Ilay den Boer en Sadettin Kirmiziyüz. Ook financieel zijn we door deze co-producties gezonder dan ooit. Het is de paradox van deze tijd dat juist nu de vraag klinkt: ‘Moet dat wel, zo’n productiehuis?’”

Is Maastricht wel de toneelstad die ze pretendeert te zijn? Het Toneelstadfestival was dit jaar allesbehalve een succes.

“Klopt. Ik denk wel dat Maastricht een toneelstad is, je moet in Nederland tot Tilburg gaan om een vergelijkbaar aanbod te vinden. Aan de publiekskant valt nog een wereld te winnen, maar dat geldt ook voor de beeldende kunst. Het probleem is dat er een teveel aan doelstellingen is: we willen én amateurs én professionals én talenten én publiek bedienen, en er door Via 2018 ook nog de hele euregio bij betrekken. Dat is te veel. Misschien zijn we te ongeduldig. De Spiegeltent bij Cultura Nova was vorig jaar grotendeels leeg, dit jaar werd ‘ie goed bezocht. Het is een kwestie van de lange adem, en blijven investeren.”

Wellicht is het aanbod te groot.

“Nee, zeker niet. Volgens de Atlas voor Gemeenten van Gerard Marlet zit Maastricht qua publiekspotentieel iets boven de middenmoot. Landelijk gezien zijn drie procent van de Nederlanders heavy users die meer dan zeven keer per jaar naar theater gaan. In Maastricht zijn dat 3600 mensen. Vijftien tot twintig procent gaat minsten twee keer, dat zijn er nog eens 20.000. Er is dus een potentieel dat niet gebruikt wordt. Als ik kijk naar Hasselt en Genk kan er hier zelfs nog een tandje bij. In het Maastrichtse theateraanbod moet de vraag niet zijn of er te veel of te weinig is, maar of wel de goede voorstellingen worden geprogrammeerd.”

Hoe ziet de toekomst van Piet Menu eruit?

“Maastricht is nog steeds een interessante stad om een brug te slaan tussen Nederland en Vlaanderen. Het is een luxe: zoveel publiek te winnen, zoveel namen die nog bekendheid moeten krijgen. Je denkt toch zeker niet dat de spirit van de kunstenaars kapot kan worden gemaakt door iemand als Halbe Zijlstra. Maar of Maastricht hen een plaats zal blijven bieden om dat waar te maken, is een politieke keuze.”

Dus je blijft nog wel even?

“Ik blijf nog wel even.”

8 t/m za 12 nov: Don’t shoot the messenger (Vincent van der Valk); 16 t/m 19 nov: De Verleiding (Maarten Westra Hoekzema), 23 en 24 nov: Bobby Baxter – The Complete Collection (Thomas Dudkiewicz). www.huisvanbourgondie.nl

<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/11/ZL-Piet-Menu-Press-300dpi-IMG_8552-.jpg

Deel dit: Deel dit!

De Amerikaanse filmmaker Woody Allen is hard op weg naar zijn vijftigste film. Gebruikte hij jarenlang Manhattan als decor, tegenwoordig exporteert hij zijn komisch nihilisme naar Europa. Na Londen, Barcelona, Parijs en Rome gaat hij nu filmen in München. Levert die koerswijziging ook sterke films op? “Simpel idee, soepel uitgevoerd en duister filosofisch aan de randen. Allen kan het nog steeds.”

Voor het tweede jaar op rij vroeg een journalist tijdens het filmfestival van Cannes aan Woody Allen wanneer hij in Stockholm komt filmen. Woody Allen in Stockholm. De man die New York voor een hele generatie filmkijkers had veranderd van een criminele beerput in een spreekkamer voor relatieproblemen. Je moet een knop omzetten om de chroniqueur van grotestadsneuroses in de drooggelegde Zweedse hoofdstad aan de slag te zien.

“Ik zie mezelf wel drie maanden in Stockholm wonen”, antwoordde Allen toen die vraag vorig jaar voor het eerst langskwam in een rondetafelgesprek. Hij leek sarcastisch, maar was bloedserieus. Zoals hij ook in z’n films vaak serieuzer is dan mensen denken. Dit jaar antwoordde Allen op dezelfde vraag dat hij meteen op het vliegtuig naar Stockholm stapt als er iemand met een zak geld verschijnt. U betaalt, Woody levert. Voor steden is het exclusieve marketing en Woody Allen kan weer een film maken. En zo komt hij nog eens ergens.

Minder bekende Europese filmmakers kijken jaloers naar de Amerikaan die hier – terend op z’n reputatie – al zes jaar lang zakken met geld komt weghalen. Woody Allen is niet de enige trouwens. John Woo, een van Hong Kongs bekendste filmmakers, verklapte tijdens het filmfestival van Venetië aan een collega van Vrij Nederland dat hij genoeg heeft van Hong Kong en vanaf nu over de hele wereld een rijtje steden aan zal doen om er films te maken. Geen gek idee. Pakweg Zürich kan best een stoot spektakel gebruiken. Of Zagreb.

Na vier films in Londen te hebben gedraaid, één in Barcelona en één in Parijs is Woody Allen net klaar met het opnemen van The Bop Decameron in Rome. Als de berichten kloppen volgen hierna München en Rio de Janeiro, de stad die Allens zus en vaste producent Letty Aronson twee jaar terug zeventien miljoen dollar zou hebben geboden om er te komen filmen. Rio organiseert in 2016 de Olympische Spelen en probeert ijverig z’n imago op te poetsen. Dat is hard nodig, na de twee recente Tropa de Elite-films over ultrageweld en wijdverbreide corruptie in de stad. Vergeleken met de hel die daarin te zien is, lijken Allens existentialistische zelfkritiek en romantisch geharrewar onschuldige tafereeltjes.

Levert die trektocht langs Europese steden ook sterke films op, is dan de vraag. Want in de jaren zeventig en tachtig kon je nauwelijks een regisseur bedenken die meer vergroeid was met een stad dan Woody Allen met New York. Die navelstaarderige dialogen klonken alleen goed op Manhattan. Niet in Stockholm. Of München. Dacht men. Want nu de filmmaker met Midnight in Paris zijn bestverdienende film ooit heeft uitgebracht, die ook nog eens goed is ontvangen door de kritiek, bewijst Allen dat zijn komische nihilisme prima te exporteren is. “Woody Allen heeft z’n groove terug”, schreef de Britse krant The Guardian bij de première. Dat klonk drie jaar geleden wel anders toen een columnist van diezelfde krant schreef dat Allens carrière “een lijk is dat al jaren wacht om begraven te worden”.

Nu heeft Allen tussen 1995 en 2005 niet z’n beste films gemaakt, maar ze waren nog altijd beter dan wat het gros van Amerikaanse regisseurs ooit in elkaar heeft weten te knutselen. Hoe dan ook, met Matchpoint (2005) verscheen plotseling weer de maestro die we kenden van Annie Hall, Manhattan en Zelig.

Al die experts die de afgelopen tien jaar dachten dat Woody Allen z’n talent begon kwijt te raken, en die bij elke nieuwe film teleurgesteld waren omdat ze niet onbedaarlijk konden  lachen, hebben het nooit begrepen. Want Allen heeft nooit zomaar komedies gemaakt, ook al waren sommige films extreem grappig. Onder al die neurotische kolder schuilt een zwartgallig wereldbeeld waarin hebzucht vaak de enige motivatie van de personages is. De humor zit vaak in de personages die maar wat aan lopen te klungelen.

Matchpoint bevestigde, soepel verpakt als een relatiedrama dat zich afspeelt in de Londense high society, het kille wereldbeeld van de regisseur. Waarin mensen ten koste van alles voor eigen gewin gaan en altijd méér willen, desnoods kwaad willen. Het venijn zit er in dat we ons daar wel degelijk mee kunnen identificeren. Ook onder alle komisch vernis van Midnight in Paris schuilt zo’n chronische ontevredenheid. Allens alterego Gil is daarin zo ongelukkig in zijn eigen tijd dat hij ontsnapt naar een andere tijd. De mooie vrouw die hij daar ontmoet is weer zo ongelukkig dat zij naar een nog eerdere tijd terug wil. Het is ook nooit goed. Simpel idee, soepel uitgevoerd en duister filosofisch aan de randen. Allen kan het nog steeds.

Wat doet het er dan toe dat Scoop en Cassandra’s Dream wat minder waren? Ze gingen nog steeds over hebzucht. Dan weer over de zucht naar geld (Cassandra’s Dream), dan weer over de zucht naar seks (Vicky Christina Barcelona) en dan weer over de zucht naar roem, of jeugd (You Will Meet a Tall Dark Stranger). Woody Allen is in essentie een chroniqueur van hebzucht, niet van grotestadsneuroses. Een metropool als New York levert alleen meer confrontaties met de hebzucht van anderen op.

Woody Allen lijkt zich prima te vermaken op z’n Europese tournee. Hij zat er in Cannes lekker ontspannen bij en grinnikte af en toe dat het leven een belachelijk zinloze exercitie is. Zoals we van hem gewend zijn. “Het is kort, gewelddadig, eenzaam en beangstigend. En dan gaan we dood. En dan, over een tijdje, dooft de zon.” Woody Allen wordt dit jaar 76 en The Bop Decameron is z’n 47^e film. Laat de Amerikaan lekker in Europa blijven filmen zodat hij hier ook z’n vijftigste film kan maken. Want, als ik even voor mezelf mag spreken, ik wil meer meer meer.
<_event_location>
<_event_start_date> NULL
<_event_end_date> NULL
http://www.zuiderlucht.eu/wp-content/uploads/2011/11/low-director-allen-arrives-with-cast-member-seydoux-and-mcadams-for-the-sc.jpg

Deel dit: Deel dit!

Naast zijn opengeklapte MacBook ligt een liederenboek met middeleeuwse teksten van Henric van Veldeke. Ter voorbereiding van een masterclass aan het Antwerpse conservatorium is Björn Schmelzer bezig met de reconstructie van twintig liedteksten van de 12^e eeuwse schrijver van wie wordt gezegd dat hij aan de basis stond van zowel de Nederlandse als de  Duitse literatuur. In grove streken schetst Schmelzer hoe Veldekes Tristanlied verwijst naar een tekst van zijn Franse tijdgenoot Chrétien de Troyes, en dat het waarschijnlijk is dat beide teksten indertijd op dezelfde melodie werden gezongen. “Veel van de teksten zijn overgeleverd door de Duitse minnezangers. De 20^e eeuwse liederen van Kurt Weill lijken op die traditie gebaseerd.”

Het schijnbaar achteloos verbindingen leggen tussen het vaak vage verleden en het hier en nu: dit is Björn Schmelzer (36), oprichter en leider van het Antwerpse ensemble Graindelavoix ten voeten uit. Lachend: “De sprong van deze 12^e eeuwse teksten naar de 21^e eeuwse liedjes van Muntagna Nera is minder groot dan je denkt. Die liedjes hebben meer geheugen dan je denkt.”

Volgt een exposé over de eeuwenoude Sardijnse liederen die door Italiaanse immigranten in de jaren vijftig werd meegenomen naar de steenkoolmijnen in het Belgisch-Limburgse Genk. Ze belandden in dezelfde nostalgia-cultuur als de hitparadeliedjes uit de jaren vijftig en de uit de VS overgewaaide migrantenklassieker La miniera, opgedragen aan de slachtoffers van een Amerikaanse mijnramp.

“Ik heb er geen moeite mee dat een jonge Belg ons onze muziek leert. Björn is net een Italiaan, ik voel me goed bij die jongen.” Zangeres Maria Morgante (62)

Culturele tradities zijn vaak een onontwarbare kluwen van Dichtung und Wahrheit. Zo moeten we ook kijken naar Muntagna Nera, de Italo-Belgische muziekclub uit Genk die voor Graindelavoix een doorbraak betekende naar een breder publiek. Hoewel, Björn Schmelzer blijft tamelijk laconiek over de bijval voor het succes van  Muntagna Nera. “Alsof we nu ineens  de sprong maken naar het volk.”

Volksmuziek had altijd al Schmelzers aandacht, met name die uit Italië. Hij rondde zijn studie etnologie af na een gedegen onderzoek van de Sardijnse liederencultuur rond het plaatsje Castelsardo. Om de taal en de mensen te leren kennen woonde hij een jaar op Sardinië, en daarna eenzelfde periode in Palermo. Bij de muziekprojecten die later volgden met Graindelavoix ging hij op dezelfde manier te werk. Veldwerk en archiefonderzoek vormden de basis van alles wat daarna zou volgen. Recente, ook op cd verkrijgbare producties van deze schatgraver in oude muziek zijn Brabantse liederen uit de 13 eeuw, de 16^e eeuwse cultus rondom Maria Magdalena en Alexander Agricola en zijn tijdgenoten.

Het in 2003 opgerichte, in meerstemmige zang gespecialiseerde ensemble is gehuisvest in een wat bouwvallig pand in  Antwerpen. Vanuit het raam op de eerste verdieping kijken Björn Schmelzer en Silvie Moors, ze is behalve zangeres ook manager, uit op het vers gerestaureerde Den bell, een bijna honderd jaar oud art deco gebouw waar ooit de telefoonmaatschappij zat en nu stadskantoren zijn gevestigd.  Zacht zingend brengt Silvie de koffie binnen, om quasi mopperend neer te strijken op een krakende keukenstoel. “Een echt bureau zit er niet in”, zegt ze.  “Je moet weten dat Björn vroeger brocanteur was, er komen hier nog steeds geen 21^e eeuwse spullen de deur in. En nu zit ik hier met rugklachten.”

“Mijn moeder genoot intens van oude liedjes op de radio Napolitaanse liedjes op de radio, zoals O Sole Mio of Torna a Surriente.”  Zanger Michele Zori (54)

Vijf jaar geleden legde Schmelzer de eerste contacten in Genk met Eddie Guldolf, theaterprogrammeur van het Cultureel Centrum. “We spraken erover hoe we iets konden doen met de Italiaanse immigrantencultuur. In 2009 ben ik toen met luitspeler Jan Van Outryve een week lang ondergedoken in Genk. Zonder resultaat, tot we op de laatste dag  Mario Leuci ontmoetten, de man achter het folkloregezelschap I Campagnoli.” Die hem samen met de inmiddels overleden pastoor Don Angelo hen op het spoor zette  van Angelo de Simone.

Zo groeide een lint van zangers en zangeressen, met Maria Morgante en Michele Zori als blikvangers. Schmelzer: “Michele klinkt als Joe Jackson à l’Italien. Met een goed management had hij een mooie carrière kunnen hebben. Hij is beter dan Rocco Granata, maar dat mag ik natuurlijk niet hardop zeggen. Michele werkt nog steeds bij de Ford-fabrieken in Genk. Bij onze optredens moeten we rekening houden met zijn shifts.”

“Ik wou naar een Vlaamse universiteit, dus studeerde ik criminologie en communicatiewetenschappen aan de KU Leuven.” Zanger Angelo de Simone (52)

Zo ontstond het 12 leden tellende zanggezelschap Muntagna Nera, een naam die zowel verwijst naar de Siciliaanse vulkaan Etna als de mijnwerkers-enclave Zwartberg in Genk. Hun wortels liggen in alle delen van Italië, bij Muntagna Nera vertellen ze het verhaal van de Italiaanse  immigratie in alle geuren en kleuren. Schmelzer: “Het is een typisch rise-and-fall verhaal, heel romantisch. Het was toch een soort  American Dream die ze nastreefden. Muntagna Nera toont de mogelijkheden om ver weg van je wortels een bestaan op te bouwen.” Inmiddels kun je de Italiaanse immigranten beschouwen als super-Belgen, zegt Schmelzer. “Identiteit is bij deze mensen geen neutraal begrip. Ze zijn er zich van bewust dat ze deel uitmaken van de cultuur van het Avondland. Muntagna Nera is een zelf gefabriceerde migrantencultuur. Tegelijkertijd werken de optredens therapeutisch voor de zangers.”

Kippenvel, luid meezingen, tranen met tuiten. De eerste, emotionele optredens van Muntagna Nera voor het eigen Genkse publiek in C-mine Cultuurcentrum, op de site van de vroegere Winterslagmijn, waren een groot succes. Schmelzer: “Vroeger werden ze vaak uitgelachen met hun liederen, op kermissen en feestjes. Nu mogen ze zingen voor een groot publiek. Eindelijk worden ze serieus genomen.”

“Ik ben bli